نگاهی جدید به پدیده‌های روزمره

ما در مورد موجودی صحبت می‌کنیم به نام انسان، این موجود چهار بعدی است، Biopsychosociospritual (زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی)

هر موضوعی که به هر طریقی انسان در آن دخالت دارد را اگر در نظر بگیریم، این چهار وجه ذکر شده را می‌توانیم در آن ببینیم.

مثلاً همین چای که در بیشتر مواقع می‌نوشیم را در نظر بگیرید، افرادی که اعتیاد به چای دارند و اگر چای نخورند صبح‌ها از هوشیاری کافی برخوردار نیستند و نمی‌توانند روز خود را به خوبی شروع کنند، در واقع چای را در بُعد زیستی آن مورد استفاده قرار می‌دهند.

اما گاهی شما هیچ نیازی به چای خوردن ندارید، اما به دوستتان پیشنهاد می‌دهید که با هم چای بنوشید، در اینجا چای خوردن کاری در بعد روانی است.

موقعی هم هست که شما در حال برنامه ریزی کردن برای یک سمینار هستید و می‌خواهید ساعت خاصی را برای استراحت قرار دهید اسم آن ساعت را ساعت چای (Tee time) می‌گذارید، یعنی برای گذاشتن یک قرار اجتماعی از چای استفاده می‌کنید، پس چای خوردن می‌تواند کاملاً یک کار اجتماعی باشد.

یک موقع هست که فردی برای فوت مادرش و به این دلیل که مادرش چای دوست دارد، شب جمعه چای نذر می‌کند، این فرد با خوردن چای و چای دادن در حال انجام یک کار کاملاً معنوی یا spiritual است.

حتی کارهایی که بیشتر در بعد خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد، می‌تواند در حالی انجام شود که هیچ ربطی هم به آن بعد خاص نداشته باشد، مثلاً ممکن است فکر کنید که ” نماز خواندن” یک کار کاملاً معنوی است. در این جا باید بگوییم که بله می‌تواند کاملاً کاری معنوی باشد اما می‌تواند کاری اجتماعی نیز باشد، مثلاً بعضی افراد هویت اجتماعی‌شان را با نماز خواندن در یک مسجد تعریف می‌کنند یعنی آن مسجد برای عده‌ای از نمازگزاران می‌تواند یک محل ملاقات (meeting) باشد که آنجا جمع می‌شوند و با همدیگر صحبت می‌کنند و اگر کسی نباشد معلوم می‌شود که نیامده و از دوستانش جویای حال او می‌شوند. در این صورت نماز خواندن وجهی اجتماعی دارد. ممکن است که فردی با نماز خواندن خود را آرام کند، در این صورت برای او نماز خواندن یک واکنش مقابله‌ای در برابر اضطراب و حال بد است، همان طور که متوجه شدید در این جا نماز خواندن یک کار روانشناختی می‌شود. همین طور نماز خواندن می‌تواند کاری زیستی باشد، مثلاً فردی با مطالعهٔ این مقاله که متوجه می‌شود که در حالت سجده میدان‌های مغناطیسی مغز انسان با میدان مغناطیسی زمین مرتبط می‌شود و این اتفاق باعث تعدیل میدان‌های مغزی می‌شود یا اینکه نرمش حاصل از حرکات مختلف نماز در طول روز می‌تواند به سلامتی انسان‌ها کمک کند، و به این دلایل نماز می‌خواند، در واقع دارد از دیدگاه و جنبهٔ زیستی نماز، این کار را انجام می‌دهد.

ویژگی چهار بعدی بودن انسان باعث می‌شود که ما نتوانیم دقیقاً مرزی قرار دهیم و بگوییم که بله، نمازخواندن کاری معنوی است، غذا خوردن کاری زیستی است، مهمانی رفتن کاری اجتماعی است و… بنابراین زمانی که ما راجع به سلامت و بیماری انسان صحبت می‌کنیم، در حقیقت باید سلامت و بیماری را در همهٔ این ابعاد در نظر بگیریم. جالب اینجاست که این ابعاد در بعضی مواقع کاملاً با هم تعارض دارند، یعنی کاری که برای سلامت فیزیولوژیک ما مورد نیاز است، ممکن است که به سلامت معنوی ما صدمه بزند و کاری که برای سلامت معنوی ما لازم است ممکن است که به سلامت زیستی ما آسیب بزند. مثلاً اینکه سربازی در جنگ به زیر تانک می‌رود، برای سلامت فیزیولوژیک و روانی او صدمه ایجاد می‌کند اما شاید برای سلامت معنوی او بسیار مفید باشد. به همین دلیل پیچیدگی انسان در این است که خیلی وقت‌ها برای ایجاد سلامتی در یک بخش از خودش، باید بخش دیگر خود را نادیده بگیرد. پس وقتی می گوییم فردی افسرده است، می‌تواند این افسردگی فیزولوژیک، روانشناختی، اجتماعی یا معنوی باشد. بعضی از افسردگی‌ها را نباید درمان کرد زیرا ما افسردگی داریم که فرایند رشد معنوی افراد است مثل افسردگی میان سالی که فرد گذشتهٔ خودش را بازنگری می‌کند و ممکن است که تغییراتی در زندگی خود به وجود آورده و رشد بیابد. اما یک افسردگی هم ممکن است که کاملاً بیولوژیک می‌باشد و بجز دارو خوردن، آن فرد برای درمان افسردگی خود هیچ کار دیگری نمی‌تواند انجام دهد. پس ما باید ببینیم که سلامت انسان از دیدگاه‌های مختلف چه معنایی می‌تواند داشته باشد.

هر بعد، از اصول خاصی پیروی می‌کند

اصول زیستی ما انسان‌ها صیانت نفس، صیانت نسل و اصل نوازش است، انگار در بعد زیست شناختی انسان‌ها این سه قانون وجود دارد که باید رعایت شوند. برای اینکه این سه اصل رعایت شود، طراح زیستی انسان‌ها، ما را این جور طراحی کرده است که اگر ما این اصول را رعایت کنیم در بیشتر موارد از رعایت کردن انها لذت می‌بریم و اگر رعایت نکنیم در بیشتر موارد درد می‌کشیم. یعنی یک سیستم لذت و درد برای ما وجود دارد و به این ترتیب خوردن برای ما لذت بخش است، خوابیدن برای ما لذت بخش است، رابطهٔ جنسی برای ما لذت بخش است، زمانی که برف میاید گرما برای ما لذت بخش است و زمانی که آفتاب مرداد است کولر برای ما لذت بخش می‌شود، پس چیزهایی برای ما لذت بخش می‌باشد که برای صیانت نفس ما لازم است. پس زمانی انسان از لحاظ بیولوژیک سالم است که خوب بخوابد، انگیزهٔ گرم کردن خود در زمستان و خنک کردن خود در تابستان را داشته باشد و … از لحاظ بیولوژیک سالم است و در این صورت اگر بخواهیم بگوییم که چه کسی از لحاظ بیولوژیک افسرده است باید بگوییم کسی که دچار بی خوابی می‌شود، دچار بی اشتهایی می‌شود، دچار عدم تحرک می‌شود، دچار بی میلی جنسی می‌شود و…و اگر فردی در این مدل موارد سالم است، در سطح بیولوژیک و زیستی افسرده نمی‌باشد.

اصل دیگر زیستی نیز وجود دارد که انسان از انجام آن لذت می‌برند؛ در واقع انسان‌ها موجوداتی اجتماعی می‌باشند و این تفاوت بزرگی است که انسان‌ها با یکسری از حیوانات مثل کرگدن‌ها یا گربه‌ها دارند، گربه‌ها حیواناتی اجتماعی نیستند و تنها برای اصل صیانت نسل و تولید مثل است که دور همدیگر جمع می‌شوند و توله گربه‌ها به محض اینکه آنقدر بزرگ می‌شوند که می‌توانند از خودشان دفاع کنند و برای خودشان غذا پیدا کنند، از مادر جدا می‌شوند و دیگر هیچ وقت نزد مادر خود باز نمی‌گردند. اما بر عکس با یکسری حیوانات دیگر مانند سگ‌ها، نهنگ‌ها و دلفین‌ها و… وجه مشترک داریم و این وجه مشترک همان طور که بیان شد این است که ما جانوران اجتماعی هستیم، پس شما نمی‌توانید دلفینی را پیدا کنید که تنها زندگی کند، دلفین‌ها در جمع زندگی می‌کنند و زندگی اجتماعی دارند. حیواناتی که مثل ما انسان‌ها زندگی اجتماعی دارند، این ویژگی را دارند که غیر از اینکه نیاز به غذا خوردن، خوابیدن، رابطهٔ جنسی، دمای متعادل و مسکن مناسب دارند، اصل دیگری هم غیر از اصل صیانت نسل و صیانت نفس در آنها وجود دارد که حتی وقتی نیازی به رابطهٔ جنسی یا پرورش فرزندان یا دفاع از خود ندارد، باز هم در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، آن اصل، اصل نوازش است. این که حیوانات اجتماعی نیاز به نوازش کردن و نوازش دیدن دارند. مثلاً دلفین‌ها هنگامی که در دریا شنا می‌کنند هر چند وقت یکبار با دم خود به همدگیر می‌زنند و در واقع با این کار همدیگر را نوازش می‌کنند، یا سگ‌ها برای نوازش همدیگر گوش سگ‌های دیگر را گاز می‌گیرند، در حقیقت طراح زیستی هستی این ویژگی را در موجودات اجتماعی گذاشته که نیاز دارند تا از همدگیر نوازش بگیرند و زمانی که به اندازهٔ کافی نوازش نشوند، مریض می‌شوند. در انسان‌ها نیز این نیاز به نوازش حتی شاید از حیوانات اجتماعی دیگر بیشتر باشد،

نوزادان و نوازش

مثلاً در گذشته بعد از زایمان، نوزادان را برای اینکه دچار عفونت نشوند، به یک اتاق استریلیزه می‌بردند و تا مدتی در آن اتاق از آنها مراقبت می‌کردند و تنها برای شیر دادن نزد مادر می‌بردند و دوباره به ان اتاق بر می‌گرداندند، بعد از مدتی پژوهشگران تصادفاً به این نتیجه رسیدند که بچه‌هایی که در خانه یا جاهای دیگر متولد می‌شوند که بغل مادر می‌خوابند، وزن گیری بیشتری دارند و دچار عفونت‌های کمتری می‌شوند، از طرفی خون ریزی مادر نیز زودتر بند می‌آید و عفونت‌های بعد از زایمان کمتری می‌گیرد. بعد تست کردند و متوجه شدند که بر خلاف تصور با خوابیدن نوزادان در آغوش مادرهایشان، عفونت‌های آنها بسیار کمتر می‌شود. این مدل یافته‌ها پژوهشگران به این نتیجه رسیدند یکی از نیازهایی که ما انسان‌ها داریم این هست که مرتب باید همدیگر را لمس کنیم و هنگامی که بچه در آغوش مادر است و پشت سر هم مادر او را می‌بوسد و نوازش می‌کند یا در آغوش می‌گیرد، سلامت جسمانی بهتری در آینده خواهد داشت (برخلاف این تصور که عده‌ای می گویند نوزاد را نبوسید و بغل نکنید تا مریض نشود)[۱].

 سرماخوردگی و نوازش

همان طور احتمالاً می دانید ویروس سرماخوردگی از طریق تنفس منتقل می‌شود، در ابتدا دانشمندان تصور می‌کردند که عامل سرماخوردگی سرما است، به همین دلیل اگر کسی سردش بشود حتماً سرما می‌خورد (بر اساس باور عمومی که اگر کسی لباس کم بپوشد و وارد فضای سرد به شود سرما می‌خورد)، برای آزمایش این موضوع عده‌ای را به مدت مشخصی دو الی سه ساعت در روز در مواجهه با سرما قرار دادند، بعد از این فرایند گروه آزمایشی را با گروه شاهد مقایسه کردند و دیدند که نسبت به گروه شاهد بیشتر سرما نخوردند. بعد فرض کردند که شاید باد سرد عامل سرماخوردگی است و گروه آزمایشی را به مدت معین هر روز چند ساعت در برابر باد سرد قرار دادند و زمانی که با گروه آزمایشی مقایسه کردند دیدند که میزان سرماخوردگی این افراد افزایش پیدا نکرد، بعد متوجه شدند تنها دلیل این که سرماخوردگی با سرما رابطه دارد این است که فصل اپی دمی ویروس‌های سرماخوردگی در فصل‌های سرد هست. سپس کُنسانترهٔ ویروس سرماخوردگی را گرفتند و درون حلق افراد داوطلب برای ازمایش ریختند و انتظار داشتند که ایندفعه آزمایششان به سرماخوردگی گروه آزمودنی منجر بشود، دیدند که از افراد داوطلب تنها ۳۰ درصد سرماخوردند، یعنی حتی زمانی که عامل اصلی سرماخوردگی را در حلق افراد مورد آزمایش هم می‌ریزند نیز می‌بینند که کمتر از نصف آنها سرما می‌خورند؛ بعد از مطالعاتی که دانشمندان انجام دادند متوجه شدند که انسان‌ها در بدن خود ماده‌ای دارند به نام ایمونوگلوبولین A که اگر این ماده از یک حدی بالاتر برود ما اگر حتی خود ویروس سرماخوردگی را هم بخوریم، باعث سرماخوردگی نمی‌شود. بعد به دنبال عواملی گشتند که باعث افزایش ایمونوگلوبولین A در بدن انسان‌ها می‌شود و متوجه شدند یکی از عواملی که ایمونوگلوبولین A را در بدن ما بالا می‌برد عشق و محبت است. یعنی افرادی که روابط دوستانهٔ بیشتری دارند (بیش از چهار رابطهٔ دوستانه دارند) و افرادی که رابطهٔ دوستانهٔ کمتری دارند (کمتر از دو رابطهٔ دوستانه)، این دو گروه را در فصل سرماخوردگی با همدیگر مقایسه کردند و دیدند افرادی که دارای روابط دوستانهٔ کمتری هستند ۶ برابر بیشتر از کسانی که روابط دوستانه زیاد دارند سرما می‌خورند. به این صورت نتیجه گرفتند که عشق و محبت میزان ایموگلوبین A را بالا می‌برد و میزان ابتلا به بیماری‌های ویروسی را کمتر می‌کند.

در تحقیق دیگری برای اینکه متوجه بشوند چقدر عشق و محبت در زندگی یک نفر می‌تواند بر سرماخوردگی تأثیر بگذارد، عکس دو فردی که کنار هم نشستند را به زوج‌های مختلف نشان دادند و گفتند زن و مردی که کنار هم نشستند در حال حاضر به یکدیگر چه می گویند، زوج‌ها به دو گروه تقسیم شدند، یک گروه از زوج‌ها گفتند که این دو نفر که در عکس می‌بینند در حال محبت کردن به یکدیگر هستند، برای هم شعر می گویند و صحبت‌های عاشقانه می‌کنند. گروه دیگری از زوج‌ها گفتند این دو نفر دارند با همدیگر دعوا می‌کنند و در حال سرزنش همدیگر هستند. پس آزمودنی‌ها دو دسته شدند، زوج‌هایی که با دیدن آن عکس برداشت خصومت آمیز می‌کردند و زوج‌هایی که با دیدن همان عکس برداشت محبت آمیز می‌کردند. در ادامهٔ تحقیقات دیدند زوج‌هایی که برداشت خصومت آمیز می‌کردند و در واقع زندگی زناشویی خود را به عکس دو نفر فرافکنی می‌کردند، در فصل سرما چهار برابر مستعد سرماخوردگی هستند.

در تحقیق دیگری آمدند فیلمی که محبت انسان‌ها به همدیگر را نشان می‌داد (مثل خدمات مادر ترزا در هند) به گروهی از افراد نشان دادند و به گروه دیگر فیلمی که محتوایی بجز محتوای محبت آمیز داشت را نشان دادند، قبل و بعد از مشاهدهٔ فیلم بزاق دهان آزمودنی‌ها گرفته شد، قبل از کلاس این دو گروه که تصادفی افراد در بین آنها تقسیم بندی شده بودند ایموگلوبین A ی آن‌ها با همدیگر تفاوت معنی داری نمی‌کرد، اما بعد از جلسهٔ فیلم گروهی، افرادی که به آنها فیلمی نشان داده شده بود که در آن محبت انسانی نمایش داده شد، میزان ایموگلوبین A بیشتری نسبت به گروه دیگر داشتند. یعنی حتی تماشای محبت هم باعث افزایش ایموگلوبین و مقاومت نسبت به بیماری‌های ویروسی می‌شود.

در تحقیق دیگری از پسرهای دانشجوی دانشگاه هاروارد پرسیدند که چقدر رابطهٔ محبت آمیزی با پدرشان دارند، ۲۰ سال بعد که همان افراد را مورد بررسی قرار دادند، متوجه شدند افرادی که رابطهٔ محبت آمیزی با پدرشان نداشتند به میزان بیشتری زخم اثنی عشر (زخم گوارشی) گرفته بودند.

با تمام این توصیفات می‌توان گفت بر خلاف تقسیم بندی پیشنیان که عشق و محبت را تنها جزء حوزه‌های روانشناختی در نظر می‌گرفتند، امروزه مشخص شده است که عشق و محبت می‌تواند کاملاً بیولوژیک باشد، یعنی نه تنها کسی که نوازش در زندگی نمی‌بیند ممکن است افسرده شود، بلکه از نظر جسمانی هم احتمال بیشتری وجود دارد که به بیماری‌های مختلف مبتلا بشود. پس حتی اگر بخواهیم کاملاً زیستی و بیولوژیک هم نگاه کنیم، یکی از اصول سلامت ما اصل نوازش است.

شرطی سازی

ما در مسئلهٔ نوازش با پدیده‌ای روبرو هستیم به نام شرطی شدن که این پدیده، نوازش انسان‌ها را بسیار پیچیده‌تر از حیوانات دیگر می‌کند. برای مثال دلفین‌ها از زمانی که وجود داشتند به همین شکلی به همدیگر نوازش می‌دهند که در حال حاضر در حال نوازش دادن هستند و هر وقت نیاز به نوازش داشته باشند با دم خود به سر دیگری می‌زنند. اما ما انسان‌ها ویژگی شرطی شدن بسیار قوی‌ترمان باعث می‌شود که در شرایط بسیار پیچیده‌تر و گسترده‌تری بتوانیم نوازش دریافت کنیم، در ابتدای رشد افراد، ابتدا مادر برای نوازش دادن به نوزاد حتماً باید او را بغل کند و با نوزاد تماس پوستی داشته باشد، اما به مرور نوزاد عادت می‌کند زمانی که پوست مادر با پوست او در تماس هست مادر از کلمات مختلف در هنگام نوازش مثل جانم، عزیزم، قربونت برم و… استفاده می‌کند و بعد از مدتی کودک به صدای مادر شرطی می‌شود و بعد از اینکه شرطی شد، حتی اگر مادر از بچه فاصله داشته باشد، با همان جانمی که می‌گوید، نوزاد خود را نوازش کرده و فرایند حاصل از نوازش در بدن نوزاد اتفاق میوفتد که در این فرایند ماده‌ای به نام ” دی اتیل آمین” در بدن نوزاد (و همهٔ انسان‌ها در تمام سنین) ترشح می‌شود که باعث بالا رفتن خلق و شاد شدن و سر حال شدن می‌شود. بعد از مدتی شرطی سازی گسترده شده و نوزاد با نگاه و لبخند مادر نیز نوازش دریافت می‌کند.

 

افسردگی

پس در این صورت می‌توان فرد افسرده را از نظر زیستی فردی دانست که در خواب، اشتها و فعالیت جنسی و… دچار مشکل بوده و همین طور از نظر داد و ستد نوازشی هم دارای مشکل است، که در این صورت افسردگی حاصل از نوازش به این دلیل است که این افراد بازخورد مناسب نوازشی که به آن نیاز دارند را نمی‌گیرند، یعنی عملاً وقتی کسی به آنها نوازش می‌دهد، احساس خوبی که باید را نمی‌کنند، یا بی تفاوت می‌شوند طوری که نوازش شدن یا نشدن برایشان هیچ تفاوتی ندارد و یا بر عکس بسیار پر توقع می‌شوند و با نوازش‌های معمولی که اطرافیانش می‌توانند به او بدهند احساس رضایت نمی‌کند و نیاز به نوازشی دارند که از عهدهٔ افراد عادی یا کسانی که در دسترس او هستند خارج است.

با تشکر از دکتر سرگلزایی و بیانات ارزشمند ایشون

[۱] البته که نباید در این مسئله بی موالاتی صورت گیرد و افرادی که دچار مریضی‌های مختلف هستند با بهانهٔ نوازش نوزادان را لمس کرده یا ببوسند.

ما را در تلگرام و اینستاگرام دنبال کنید.

نوشته نوازش چگونه می‌تواند افسردگی را درمان کند؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

طرحواره درمانی، رویکردی یکپارچه نگر:

متخصصان علم روانشناسی به خصوص جفری یانگ، مبدأ طرحواره درمانی، این رویکرد را یکپارچه نگر نامید، رویکرد یکپارچه نگر بر اساس فکر به وجود آمده است که: “ما محکوم به تولید کردن نظریه‌ای کاملاً متفاوت نیستیم!” بعد از گذشت مدت زمانی از انفکاک روانشناسی از فلسفه و علمی شدن روانشناسی، رویکردهای بسیار متنوع و زیادی از سراسر جهان به وجود آمدند، اولین افرادی که شروع به استفاده از رویکردهای مختلف با هدف ایجاد رویکردی با مزایای رویکردهای قبلی و بدون معایب آنها کردند، دالارم و میلر (Dollard and Miller) هستند که در سال ۱۹۴۱ با ترکیب دو رویکرد رفتار درمانی و روانکاوی شروع به ایجاد نظریه‌های یادگیری و شخصیت جدیدی کردند که به آن یکپارچه سازی رویکردها گفته می‌شد و از این طریق اثر “شخصیت و روان درمانی” را به ثبت رساندند. عوامل مشترک استفاده شده در نظریهٔ آنها مفاهیم “حمایتی”،”یادگیری” و ” مرتبط با رابطه” بود.

به طور کلی رویکردهای یکپارچه نگر را می‌توان به ۴ نوع مختلف تقسیم بندی کرد:

۱) رویکردهای یکپارچه نگر اصیل: در این رویکرد نظریه‌ها و مفاهیم مختلف با هم ترکیب می‌شوند و از دل آنها یک نظریهٔ جدیدی متولد می‌شود.

۲) رویکرد التقاطی: در این رویکرد صرفاً تکنیک‌های رویکردهای مختلف استفاده شده و هیچ بنیان و ریشه‌ای برای آن وجود ندارد.

۳) رویکرد جذب کننده: در این رویکرد یک نظریه را به عنوان نظریهٔ اصلی قرار می‌دهند و از تکنیک‌های مختلف نظریات دیگر در بافت نظریهٔ اصلی به فراخور موقعیت استفاده می‌شود.

۴) نظریهٔ عوانل مشترک: در این رویکرد نه کاری به نظریه دارند، نه کاری به تکنیک دارند و نه کاری به رویکرد اصلی‌شان دارند؛ بلکه تنها از عوامل مشترک همهٔ درمان‌ها که برای کمک به بیماران استفاده می‌شود مثل رابطهٔ درمانی، تخلیهٔ هیجانی و… استفاده می‌شود.

طرحواره درمانی موج دوم یا سوم…

طرحواره درمانی رویکردی بین موج دوم و سوم است، زیرا این درمان به دو مدل طرحواره درمانی مبتنی بر طرحواره و طرحواره درمانی مبتنی بر ذهنیت تقسیم می‌شود که طرحواره درمانی مبتنی بر طرحواره درمان موج دومی و مبتنی بر ذهنیت درمان موج سومی می‌باشد. بنابر این طرحواره درمانی مرز بین موج دوم و سوم است.

دو عملکرد اصلی طرحواره‌ها، تداوم و بهبود:

• تداوم: هر رفتار یا فکر یا احساسی که باعث بشود تا طرحواره ها تداوم پیدا بکنند، مثل تحریف‌های شناختی که در CBT مطرح می‌شود، الگوهای خودآسیب رسان و اشتباهات تکراری ما در مقاطع مختلف زندگی که فروید به آنها “وسواس تکرار” می‌گوید: اشتباهاتی که دوست داریم تا در زندگی آنها را تکرار کنیم. این الگوهای خود آسیب رسان باعث بازآفرینی دوران کودکی ما می‌شوند و به این صورت دنیا برای فرد قابل پیش بینی می‌شود. همین طور سبک‌های مقابله‌ای نیز دلیل دیگر تداوم طرحواره ها در طول زندگی است.
• بهبود: بهبود طرحواره ها یعنی هر اتفاقی که باعث ضعیف شدن طرحواره های ناسازگار و تقویت طرحواره های سالم بشود.

فرایند شکل گیری طرحواره‌های ناسازگار اولیه:

۳ دلیل اصلی برای ایجاد طرحواره های ناسازگار اولیه وجود دارد که باعث می‌شود تا تمام زندگی افراد دارای آن طرحواره ها تحت تأثیر قرار بگیرد:

۱) عدم ارضا شدن نیازهای اساسی هیجانی: کودکی که به دنیا می‌آید نیازهای هیجانی متنوع و متفاوتی دارد که اگر آن کودک قرار باشد تا سالم بماند تا حد معینی آن نیازها باید برآورده بشوند و برآورده شدن بیش از حد زیاد یا کمشان باعث شکل گیری طرحواره های ناسازگار اولیه می‌شود.

این نیازهای هیجانی عبارت‌اند از:

۱) دلبستگی: دلبستگی به معنای داشتن رابطهٔ ایمن و پایدار نوزاد با مراقبان اولیهٔ خودش است، به طوری که نوزاد احساس کند که کسانی هستند که در برابر خطرها از او مراقبت می‌کنند و در کنار آنها احساس آرامش بکند. اگر این نیاز برآورده نشود سه مدل سبک دلبستگی ناایمن ممکن است ایجاد بشود:

الف) اجتنابی: در سبک دلبستگی اجتنابی مراقب اولیهٔ کودک از او فاصله می‌گیرد و این فاصله گیری باعث ایجاد ترس و نا امنی در کودک می‌شود و به این نتیجه می‌رسد که مراقبش غیرقابل اطمینان است و با تعمیم دادن این عدم اطمینان به افراد دیگر زندگی‌اش در زندگی آینده نیز در روابط خود به دیگران اعتماد نخواهد کرد و این مسئله باعث ایجاد مشکلات بسیار زیادی رابطه‌ای در حوزه‌های مختلف خانواده، دوستان، همکاران و به خصوص زناشویی برای او می‌شود.

ب) دوسوگرا: در این سبک دلبستگی مراقب اولیه گاهی فاصله گرفته و گاهی می‌چسبد و این فاصله گیری و چسبندگی در نوزاد احساس عشق و نفرت و د ر واقع ایجاد یک احساس دوسویه به مراقب خود می‌کند و درافراد با دلبستگی دوسوگرا احتمال ابتلا به اختلال شخصیت مرزی وجود دارد.

ج) آشفته: در سبک دلبستگی آشفاه که بدترین سبک دلبستگی می‌تواند باشد، ملغمه‌ای از انواع رفتارها و مدل‌های برخورد مراقب یا مراقبان اولیه و تغییر مراقب‌های مختلف به خصوص در مراکز بهزیستی وجود دارد، این مدل برخورد با نوزاد حتی ممکن است تا احتمال ابتلای نوزاد در صورت وجود زمینهٔ ژنتیکی، به اختلالات روان پریشی را نیز بالا ببرد.

غالباً با شکل گیری دلبستگی های ناایمن طرحواره های حوزهٔ بریدگی و طرد شکل می‌گیرند که عمیق‌ترین و سخت‌ترین طرحواره ها هستند. برای مطالعهٔ بیشتر مفهوم دلبستگی که از اصلی‌ترین مفاهیم روان درمانی است و در سبب شناسی اکثر قریب به اتفاق اختلالات نقش دارد، کتاب جامع دلبستگی پیشنهاد می‌شود.

با برآورده نشدن نیازهای دلبستگی کودک طرحواره های حوزهٔ اول یعنی حوزهٔ طرد و بریدگی ایجاد می‌شوند

۲) خودگردانی: نیاز به مستقل بودن و انجام کارها به تنهایی از نیازهای اساسی کودک است که اگر برآورده نشود و والدین از کودک بیش مراقبتی کنند، نتیجهٔ آن احساس ناتوانی و بی عرضگی می‌تواند باشد که به ایجاد طرحواره های حوزهٔ دوم یعنی خودگردانی مختل خواهد انجامید. متاسفانه بسیاری ازوالدین با نیت خیر به این نیاز کودک صدمه وارد کرده و باعث از بین رفتن اعتماد به نفس او می‌شوند. (البته که توجه افراطی به این نیاز و سپردن کارهایی فراتر از حد توان به کودک نیاز باعث شکست کودک و احساس ضعف و بی کفایتی در کودک می‌شود و در این صورت نیز اعتماد به نفس کودک دوباره خدشه دار می‌شود.

۳) آزادی در بیان نیازها: همهٔ ما حق داریم تا نیازهایمان را مطرح کنیم و خواسته‌هایمان را به والدینمان بگوییم، اما اگر والدین به هر طریقی مانع از بیان این نیاز بشوند و نگذارند تا کودک به راحتی بتواند نبازش را مطرح کند یا شرایط طوری پیش برود که نیازهای دیگران در اولویت قرار بگیرد، آزادی در بیان نیازها آسیب می‌بیند و طرحواره های حوزهٔ دیگرجهت مندی و طرحوارهٔ محرومیت هیجانی شکل می‌گیرد. در طرحوارهٔ محرومیت هیجانی فرد احساس می‌کند که هیچ کس او را درک نمی‌کند و به همین دلیل اصلاً نیازهایش را مطرح نمی‌کند و در طرحواره های حوزهٔ دیگر جهت مندی نیازهای دیگران بیشتر از نیازهای خود شخص مورد اهمیت قرار می‌گیرند، در حالی که انسان سالم باید خود جهت مند باشد اما اگر فردی نیازها و خواسته‌هایش سرکوب شود، دیگر جهت مند می‌شود.

۴) خودانگیختگی و تفریح: همهٔ ما دوست داریم که یک سری زمان‌ها بتوانیم یکسری کارها را بدون نظر دیگران و با اختیار خودمان انجام بدهیم، خیلی وقت‌ها پیش می‌آید که والدین جلوی این نیاز فرزندان را می‌گیرند، به این صورت که فرزند دوست دارد تا جور خاصی بازی کند اما پدر و مادر اجازه نمی‌دهند و در عوض بر عقل و منطق و چارچوب و نظم تاکید افراطی می‌کنند، هنگامی که نیاز خودانگیختگی در کودکان آسیب ببیند باعث ایجاد طرحواره های حوزهٔ بازداری و گوش به زنگی افراطی می‌شود.

۵) محدودیت‌های واقع بینانه: در زندگی اجتماعی انسان علاوه بر این که باید حواسش به خودش باشد، دیگران را هم باید در نظر داشته باشد و حقوق آنها را زیر پا نگذارد، در هر زمان و مکانی افراد نمی‌توانند به امیال خود جامهٔ عمل بپوشانند و باید منتظر وقت و محل مناسب ارضای نیازهایشان باشند. اگر پدر و مادر فرزندان بسیار سهل گیرانه عمل کنند و همه چیز را آسان بگیرند یا بسیار فرزندشان را نازپرورده کنند، معمولاً فرزند خویشتن داری و خودکنترلی را نمی‌آموزد و این باعث می‌شود که در موارد متعددی در زندگی خود به مشکلات بزرگی بر بخورد. طرحواره های حوزهٔ چهارم بخاطر برآورده نشدن این نیاز ایجاد می‌شوند که شامل حوزهٔ استحقاق و خویشتن داری ناکافی می‌باشند. حویشتن داری برای رشد مناسب و زندگی موفق بسیار لازم و ضروری است، آزمایش مارشمالو که در واقع به بررسی self control در کودکان می‌پرداخت، دقیقاً به این حوزهٔ خویشتن داری ناکافی می‌پرداخت و نتیجهٔ آن آزمایش هم نشان داد که کودکانی که توانستند برای گرفتن شیرینی مارشمالوی بعدی صبر کنند و خویشتن داری کنند در زندگی آیندهٔ خود بسیار موفق‌تر از کودکانی بودند که توانایی این کار را نداشتند. همین طور در تحقیقات بعدی مشخص شد که نبود خودکنترلی عامل مشترکی در افراد دارای اختلال شخصیت ضد اجتماعی، بعضی از افراد دارای اختلال خود شیفته و مرزی و افراد معتاد به مواد اعتیاد آورهست.

۲) تجربه‌های تلخ زندگی مثل بدرفتاری‌های محیطی: بدیهی است که تجربه‌های تلخ زندگی مانع برآورده شدن نیازهای اولیه می‌شود و هر چه که این بدرفتاری‌ها بیشتر باشد این نیازها کمتر برآورده می‌شود.

۳) خلق و خو: خلق و خو به معنای آمادگی ذاتی فرد برای واکنش نشان دادن به شکل خاصی به محرک‌های درونی و بیرونی می‌باشد. طبقه بندی رایج خلق و خو در کودکان به سه قسمت تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از:

۱) کودک دشوار: که در کارهای خود روال منظمی ندارد و به هیچ وجه با محیط و اطرافیان خود سازگاری ندارد

۲) کودک آسان: روال منظمی در کارهای روزمرهٔ خود مثل شیرخوردن، بازی کردن و خوابیدن دارد

۳) کودک دیرجوش: دیرتر از کودک آسان توانایی سازگاری با محیط را پیدا می‌کند اما به اندازهٔ کودک دشوار در روال روزمرهٔ زندگی خود نامنظم نیست.

خلق و خوی کودکان در شکل گیری طرحواره های آن‌ها بسیار نقش به سزایی ایفا می‌کند که به سه مورد اشاره می‌کنیم:

الف) خلق و خو باعث فراخوانی پاسخ‌های محیطی به فراخور ویژگی‌های خلقی می‌شود، مثلاً کودکب که خلق و خوی دشوار دارد ارتباط‌های سخت و خشن را از محیط فراخوانی می‌کند و این باعث ایجاد سیکل معیوبی می‌شود که تداوم و افزایش شدت دشواری خلق و خوی کودک و ایجاد آسیب‌های بعدی را فراخوانی می‌کند.

ب) خلق و خوی افراد محیطی متناسب با آن را انتخاب می‌کند، افراد با خلق و خوی خشن، محیط‌های خشن و پر تنش را انتخاب می‌کنند فرد با خلق و خوی آسان، محیطی آرام و صمیمی را برمیگزیند.

ج) خلق و خوی افراد همین طور باعث دستکاری محیط می‌شود، همان طور که در ادبیات و فرهنگ ما نیز وجود دارد که می گویند: افسرده دلی افسرده کند انجمنی را…

با تشکر از مطالب مفید موجود در کتاب طرحواره درمانی یانگ، گلوسکو، ویشار ترجمهٔ دکتر حمیدپور

ما را در تلگرام و اینستاگرام دنبال کنید.

نوشته مقدمه‌ای بر طرحواره درمانی (۲) اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

طرحواره چیست و طرحواره ها چه تاثیری در زندگی ما دارند؟

بگذارید برای معرفی طرحواره از یک مثال استفاده کنم:

غالبا دانش آموز ها بعد از کنکور یا حتی بعد از گرفتن مدرک دیپلم شان در اولین فرصت برای گرفتن گواهی نامه به آموزشگاه های رانندگی مراجعه می کنند.اگر این دوره را گذراندید به یاد بیاورید که چه زحمت هایی برای فراگرفتن مهارت رانندگی کشیدید.اینکه در ابتدا فقط فرمان را با دو دست می چسبیدید و مربی رانندگی گاز و کلاژ و ترمز را کنترل می کرد، اما با این حال سعی می کردید که با تمام وجود تمرکز کنید که به جایی نزنید و یکمی هم ته دلتون دلشوره داشتید، در ادامه که حرفه ای تر می شدید دیگر تقریبا هماهنگی دست ها و پا ها به حدی رسیده بود که خودتان به تنهایی هدایت ماشین را به عهده می گرفتید اما با این حال هر بار که نیاز بود دنده عوض کنید به دنده نگاه می کردید و سعی می کردید جوری کلاژ بگیرید که ماشین خاموش نشود و همین طور با سرعت مناسب حرکت کند.اما گذشت و گذشت و شما در امتحان رانندگی قبول شدید ، حالا که سال ها از آن اتفاقات گذشته است آیا هنوز هم برای رانندگی به هماهنگی پاها، جای دنده های مختلف ماشین و اینکه کمربندتان را بسته اید به شدت گذشته فکر می کنید؟قطعا نه

طرحواره دقیقا همین هست،از زمانی که شما بدون فکر میتوانید رانندگی کنید یعنی رانندگی کردن از حوزه ی آگاهی شما خارج شده و به حالت ناهشیار در آمده و این یعنی در ذهن شما تبدیل به طرحواره شده است؛تا بحال شده است زمانی که فردی را برای اولین بار می بینید بدون هیچ سابقه ی قبلی از او خوشتان بیاید یا متنفر بشوید و ندانید که دلیل آن چیست؟ تا بحال برایتان پیش آمده که در جمعی یا در یک مهمانی حرفی زده یا کاری انجام دهید و زمانی که به خانه برمیگردید با خودتان فکر کنید که چرا من آنجا فلان کار را کردم و یا فلان حرف را زدم؟ تا بحال پیش آمده که درمواجهه با یک فرد جدید یا حتی قدیمی مضطرب بشوید یا عصبانی شوید و دلیلش را ندانید؟ دقت کرده اید که چقدر این اتفاقات در زندگی تان تکرار می شود؟به این سوالات فکر کنید، فکر کنم تا به اینجا بطور اجمالی متوجه مفهوم طرحواره ها شده باشید اما در ادامه به صورت دقیق تری این مفهوم را تعریف می کنیم.

تعریف طرحواره :

کلمه ی طرحواره در حوزه های مختلفی بکار می رود، طرحواره به طور کلی به معنای ساختار،قالب یا چارچوب تعریف می شود.

در نظام فلسفی کانت طرحواره به معنای درک و دریافت نقطه ی اشترام تمام عناصر یک مجموعه است.

طرحواره در حوزه ی روانشناسی ، تاریخچه ای غنی و برجسته دارد.در حوزه ی رشد شناختی،طرحواره را به صورت قالبی در نظر می گیرند که بر اساس واقعیت یا تجربه شکل می گیرد تا به افراد کمک کند تجارب خود را تبیین کنند.ادراک از فیلتر طرحواره می گذرد و پاسخ های افراد نیز توسط طرحواره جهت پیدا می کنند.

در بافتار روانشناسی و روان درمانی،طرحواره به عنوان هر اصل سازمان بخش کلی در نظر گرفته می شود که برای درک تجارب زندگی فرد ضروری است. بسیاری از طرحواره ها در اوایل زندگی شکل می گیرند،به حرکت خود ادامه می دهند و خودشان را به تجارب بعدی زندگی تحمیل می کنند؛ حتی اگر هیچ گونه کاربرد دیگری نداشته باشند.این مسئله همان چیزی است که گاهی اوقات به هماهنگی شناختی از آن یاد می شود،یعنی حفظ دیدگاهی با ثبات درمورد خود یا دیگران، حتی اگر این دیدگاه نادرست و تحریف شده باشد اما هماهنگی شناختی حاصل از این دیدگاه باعث می شود تا دنیا قابل پیش بینی شود وانسان ها در دنیا احساس امنیت کنند.

• طرحواره ها در طرحواره درمانی:
• اطلاعاتی خودکار و خارج از حیطه ی آگاهی هستند
• اطلاعاتی تکرار شونده هستند
• حالت موقعیتی ندارند،فراگیر و همیشگی هستند و تکرار می شوند.

وقتی که طرحواره ها شکل می گیرند چکار می کنند؟

۱)اولین کاری که طرحواره می کند این است که باعث می شود تا ما صرفا به مطالب خاصی توجه کنیم(تاثیر بر فرایند های توجهی)

۲)دومین کاری که طرحواره ها انجام میدهند تاثیر در ذخیره کردن اطلاعات است،ما اطلاعاتی را ذخیره می کنیم که با طرحواره هایمان هماهنگ باشند.(تاثیر بر ذخیره سازی انتخابی)

۳)سومین کار، یادآوری اطلاعات است،ما اطلاعاتی را به یاد می آوریم که مربوط به طرحواره است(بازیابی انتخابی)

چرا ما به طرحواره ها نیاز داریم؟

جواب این سوال بسیار مهم است، همان طور که گفتم طرحواره ها به صورت ناهشیار در ذهن ما قرار دارند، دقیقا به همین دلیل هم هست که تکرار می شوند و به یک الگوی رفتاری در زندگی تبدیل می شوند،اگر این طور نبود و طرحواره ها در حوزه ی آگاهی ما بودند، به راحتی میتوانستیم از تکرار شدنشان اجتناب کنیم. به مثال ابتدای مقاله فکر کنید، تصور کنید که همیشه هنگام رانندگی باید به جای شماره ی دنده ها زمان دنده زدن،اینکه قبل از دنده زدن باید کلاژ را بگیریم، اینکه هنگام ایستادن ماشین زمانی که ماشین روشن است باید کلاژ را بگیریم تا ماشین خاموش نشود و ده ها باید دیگر فکر کنیم.آیا رانندگی سخت تر نمی شد؟آیا انرژی زیادی از ما گرفته نمی شد؟ دقیقا فایده ی طرحواره ها همین هست، هنگامی که اطلاعات به ناخودآگاه می روند و بدون نیاز به توجه و به صورت خودکار عمل می کنند، باعث می شوند که انرژی بسیار کمتری از ذهن ما گرفته شود و در واقع این راهی هست که ذهن تنبل ما به کار می برد تا به موارد کمتری به طور همزمان توجه کند. اما مشکل اصلی برای زمانی است که این اطلاعات درونی شده اشتباه باشند…

طرحواره های ناسازگار لولیه:

بیایید فرض کنیم که اطلاعات اولیه ای که درونی سازی می شوند غلط باشند، همان اطلاعات خودکار می شوند، به یک الگو در می آیند و تکرار می شوند، قطعا طرحواره های ایجاد شده از آنها باعث ایجاد رفتارهای غلط،اطلاعات غلط واحساسات،عواطف و هیجانات غلط می شوند.یانگ این طرحواره ها را، طرحواره های ناسازگار اولیه نامید که خصوصیات زیر را دارند:

• الگو یا درون مایه های عمیق و فراگیری هستند
• از خاطرات،هیجان ها،شناختواره ها و حساسات بدنی تشکیل شده اند
• در دوران کودکی یا نوجوانی شکل گرفته اند
• درسیر زندگی تداوم دارند
• درباره ی خود و رابطه با دیگران هستند.
• به شدت ناکارآمد اند

• تعریف طرحواره درمانی:طرحواره درمانی رویکردی به درمان است که طرحواره های ناسازگار اولیه را شناسایی کرده و شروع به درمان آنها می کند.

• تاریخچه ی طرحواره‌ درمانی

درآمریکا تعدادی از روانشناسان  تنها با توجه به رفتار قابل مشاهده ی انسان ها سعی به درست کردن آن و حل مشکلات و اختلالات متفاوت روانی می کردند که از اولین و بنیادی ترین تکنیک ها در این حوزه شرطی سازی کلاسیک بود.این مدل روانشناسان بر مبنای بیانیه ی جانسون مبنی بر اینکه “علم روانشناسی باید پیشبینی،توصیف و کنترل رفتار های آشکار باشد” رویکرد های درمانی خودشان را طرح ریزی می کردند.جانسون یکی از اصلی ترین روانشناسان رفتاری می باشد که به آزمایش “آلبرت کوچولو” و شرطی سازی کلاسیک خود معروف شد.در ادامه با پیشرفت رویکرد های رفتاری، اسکینر با نظریه ی شرطی سازی کنشگر یا عامل خود توانست دامنه ی بیشتری از رفتار را تبیین  کند و همین طور دلایل تبیین های دقیق تر و قوی تری را ارائه دهد.در ادامه به این مدل توجه افراطی به رفتار های آشکار انتقاد های زیادی وارد شد، این مدل انتقادات از ثرندایک شروع شد و در ادامه به آلبرت الیس رسید. آلبرت الیس به همراه بک رفتار را نتیجه ی افکار انسان ها می دانستند. مدل درمانی که این دو روانشناس برای درمان خود برگزیدند ، بجز تکیه بر شناخت و افکار ناکارآمد از تکنیک های رفتاری هم استفاده می کردند و در ادامه نظریه ی شناختی_رفتاری بک بسیار در دنیا معروف شده و مورد توجه بسیاری از روانشناسان قرار گرفت.در طول سال ها درمان شناختی_رفتاری پیشرفت بسزایی داشت اما یک مشکل بسیار مهم ذهن درمانگران شناختی رفتاری را به خودش مشغول کرده بود:” عود مشکل به چه دلیل اینقدر زیاد است؟!”. در نهایت در یک گردهمایی سراسری روانشناسان شناختی رفتاری، مشکلات مختلف این درمان بررسی شد، از جمله اینکه درمان شناختی رفتاری برای درصد بسیار زیادی از بیماران جواب نمی دهد و برای یکسری از اختلالات کاربرد زیادی ندارد.بعد از آسیب شناسی این مسائل اصلی ترین مسئله که دلیل اصلی گردهمایی بود مورد بررسی قرار گرفت؛ ” چرا عود همان اختلالاتی که درمان شده است اینقدر زیاد می باشد؟” در نتیجه ی این گردهمایی سراسری سه روانشناس به نام های “تیزد”،”ویلیام” و “سگال” مسئول بررسی دلیل عود اختلالات شدند تا نتایج تحقیقاتشان را در گردهمایی بعدی اعلام کنند. این سه در پژوهش هایشان یه درمانی موسوم به “MBCT” رسیدند که درحال درمان اختلالات با ترکیبی از درمان شناختی رفتاری  و استفاده از ذهن آگاهی (mind fullness)بود.این درمان عود مشکل را کمتر می کرد اما هنوز هم درمان مناسبی برای اختلالات شخصیت و اختلالات منش شناختی بود.بطور کلی چه درمان شناختی رفتاری،چه MBCT و چه درمان های موج سومی بر اختلالات شخصیتی یا منش شناختی تاثیر زیادی نداشتند و انتقادات موجود بر آن نیز،عمیق نبودن این مدل درمان ها بود. به این صورت طرحواره درمانی یانگ با ترکیب رویکرد های مختلف درمانی مثل درمان شناختی رفتاری، گشتالت درمانی، درمان روابط شیئی،سازنده گرایی و روانکاوی یک مدل درمانی یکپارچه و مفهومی ارزشمند ایجاد کرد تا برای اختلالات مختلف  و به خصوص اختلالات منش شناختی بسیار کاربردی و موثر باشد و همین طور از عود اختلالات تا حد خوبی جلوگیری کند.

چرا طرحواره‌ درمانی؟

در این جا میخواهیم دلایلی را که طرحواره درمانی را از درمان های دیگر متمایز می کند نام ببریم:

۱)اصلی ترین دلیل کیفیت طرحواره درمانی، دلیلی است که به واسطه ی آن طرحواره درمانی به وجود آمد و آن، پیش گیری از عود اختلالات در طرحواره درمانی است که کمتر درمانی تا این حد می تواند از این عود جلوگیری کند.

۲)باز هم همان طور که در بالا ذکر شد طرحواره درمانی طبق تحقیقات در مشکلات مزمن و منش شناختی بسیار موثر تر عمل می کند.

۳)بسیاری از مفروضه هایی که لازمه ی پیشرفت درمان در درمان های شناختی رفتاری است را بیماران به هیچ وجه اجرا نمی کنند، یکی از این مفروضه ها نیاز اصلی رابطه ی خوب درمانگر با مراجع است که متاسفانه دستور روشنی برای ایجاد این رابطه ی خوب در درمان شناختی رفتاری وجود ندارد و همین طور غالب بیماران منش شناختی مشکلات اساسی در ارتباطات خودشان دارند و به این دلیل موارد مناسبی برای طرحواره درمانی نیستند.

۴)مفروضه ی دیگر درمان های شناختی رفتاری این است که اگر ما بتوانیم به بیمار آموزش بدهیم، با تکالیفی که داده می شود خود بیمار می تواند افکار خودآیند و تحریف های شناختی خود را یافته و آن ها را اصلاح کنند، این در حالی است که حل کردن مشکلات رفتاری برای افراد عادی هم بسیار کار سختی است چه برسد به مراجعان با مشکلات خاص و همین طور خیلی از بیماران به هیچ وجه به دنبال یادگیری مطالب جدید که اصلی ترین اتفاق در درمان های شنلختی رفتاری است، نمی باشند.

۵)پیش فرض دیگر درمان های نشانه ای مبتنی بر DSM به خصوص درمان شناختی رفتاری این است که بیماری که برای درمان می آید مشکلات واضح و شفافی دارد اما ما مشاهده می کنیم که تعداد زیادی از بیماران نمی توانند درمورد مشکلاتشان صحبت کنند و به شدت گنگ و مبهم صحبت می کنند.

۶)غالبا درمان های مختلف بجز درمان های روانکاوی به ریشه ی مشکلات توجه نمی کنند و این باعث می شود که دلایل اصلی ایجاد کننده ی آن مشکلات باقی بماند و باعث شود که میزان عود مشکل افزایش پیدا کند.

با تشکر از مطالب مفید موجود در کتاب طرحواره درمانی یانگ،گلوسکو،ویشار ترجمه ی دکتر حمیدپور

ما را در تلگرام و اینستاگرام دنبال کنید.

نوشته مقدمه ای بر طرحواره درمانی اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

چقدر از روابطتان رضایت دارید؟ چه قدر از بودن در کنار دیگران احساس آرامش می‌کنید و چقدر مسائل مختلفی که ناراحتتان می‌کند را نادیده می‌گیرید تا بتوانید دیگران را برای خودتان نگهدارید؟ چقدر از خودتان می‌گذرید تا نیازهای دیگران را برآورده کنید و چقدر احساس می‌کنید که از طرف دیگران درک نمی‌شوید؟انسان موجودی اجتماعی است و در اجتماع بزرگ می‌شود، در اجتماع خوشحال می‌شود، در اجتماع نیازهایش برآورده می‌شود، در اجتماع شکست می‌خورد و در اجتماع غمگین می‌شود و در اجتماع هم می‌میرد.می‌بینید؟ بله، تمام زندگی غالب انسان‌ها حول محور روابطشان شکل می‌گیرد و شاید داشتن روابط بهتر به معنی داشتن زندگی بهتر است.دقیقاً به همین صورت است که می‌توان به آینده‌ای بهتر امیدوار بود.اگر روابطمان درست بشود زندگی بهتری خواهیم داشت و اینجا همان‌جایی است که طرح‌واره درمانی وارد عمل می‌شود.یک طرحواره درمانگر خوب می‌تواند رفتارهایتان را تحلیل کند، مشکلات را به دست بیاورد و آن‌ها را حل کند تا شروع دوباره‌ای را در زندگی برای شما رقم بزند. اگر می‌خواهید از این رویکرد بیشتر بدانید لطفاً با ما همراه باشید. بگذارید برای معرفی طرحواره از یک مثال استفاده کنم:

غالباً دانش‌آموزها بعد از کنکور یا حتی بعد از گرفتن مدرک دیپلمشان در اولین فرصت برای گرفتن گواهی‌نامه به آموزشگاه‌های رانندگی مراجعه می‌کنند. اگر این دوره را گذرانده‌اید به یاد بیاورید که چه زحمت‌هایی برای فراگرفتن مهارت رانندگی کشیدید. اینکه در ابتدا فقط فرمان را با دودست می‌چسبیدید و مربی رانندگی گاز و کلاچ و ترمز را کنترل می‌کرد، اما بااین‌حال سعی می‌کردید که با تمام وجود تمرکز کنید که به‌جایی نزنید و کمی هم ته دلتان دل‌شوره داشتید، در ادامه که حرفه‌ای‌تر می‌شدید دیگر تقریباً هماهنگی دست‌ها و پاها به حدی رسیده بود که خودتان به‌تنهایی هدایت ماشین را به عهده می‌گرفتید اما بااین‌حال هر بار که نیاز بود دنده عوض کنید به دنده نگاه می‌کردید و سعی می‌کردید جوری کلاچ بگیرید که ماشین خاموش نشود و همین‌طور با سرعت مناسب حرکت کند.اما گذشت و گذشت و شما در امتحان رانندگی قبول شدید ، حالا که سال‌ها از آن اتفاقات گذشته است آیا هنوز هم برای رانندگی به هماهنگی پاها، جای دنده‌های مختلف ماشین و اینکه کمربندتان را بسته‌اید به‌شدت گذشته فکر می‌کنید؟قطعاً نه

طرح‌واره دانفوس دقیقاً همین هست،از زمانی که شما بدون فکر می‌توانید رانندگی کنید یعنی رانندگی کردن از حوزه‌ی آگاهی شما خارج‌شده و به حالت ناهشیار درآمده و این یعنی در ذهن شما تبدیل به طرح‌واره شده است؛تابه‌حال شده است زمانی که فردی را برای اولین بار می‌بینید بدون هیچ سابقه‌ی قبلی از او خوشتان بیاید یا متنفر بشوید وندانید که دلیل آن چیست؟ تابه‌حال برایتان پیش‌آمده که در جمعی یا در یک مهمانی حرفی زده یا کاری انجام دهید و زمانی که به خانه ‌برمی­گردید با خودتان فکر کنید که چرا من آنجا فلان کار را کردم و یا فلان حرف را زدم؟ تابه‌حال پیش‌آمده که در مواجهه با یک فرد جدید یا حتی قدیمی مضطرب بشوید یا عصبانی شوید و دلیلش راندانید؟ دقت کرده‌اید که چقدر این اتفاقات در زندگی‌تان تکرار می‌شود؟به این سؤالات فکر کنید، فکر کنم تا به اینجا به‌طور اجمالی متوجه مفهوم طرح‌واره‌ها شده باشید اما در ادامه به‌صورت دقیق‌تری این مفهوم را تعریف می‌کنیم.

تعریف طرحواره

کلمه‌ی طرحواره در حوزه‌های مختلفی بکار می‌رود، طرح‌واره به‌طورکلی به معنای ساختار،قالب یا چارچوب تعریف می‌شود.

در نظام فلسفی کانت طرحواره به معنای درک و دریافت نقطه‌ی اشتراک تمام عناصر یک مجموعه است.

طرحواره در حوزه‌ی روانشناسی ، تاریخچه‌ای غنی و برجسته دارد.در حوزه‌ی رشد شناختی،طرح‌واره را به‌صورت قالبی در نظر می‌گیرند که بر اساس واقعیت یا تجربه شکل می‌گیرد تا به افراد کمک کند تجارب خود را تبیین کنند.ادراک از فیلتر طرحواره می‌گذرد و پاسخ‌های افراد نیز توسط طرحواره جهت پیدا می‌کنند.

در بافتار روانشناسی و روان‌درمانی،طرحواره به‌عنوان هر اصل سازمان بخش کلی در نظر گرفته می‌شود که برای درک تجارب زندگی فرد ضروری است. بسیاری از طرحواره ها تا در اوایل زندگی شکل می‌گیرند،به حرکت خود ادامه می‌دهند و خودشان را به تجارب بعدی زندگی تحمیل می‌کنند؛ حتی اگر هیچ‌گونه کاربرد دیگری نداشته باشند.این مسئله همان چیزی است که گاهی اوقات به هماهنگی شناختی از آن یاد می‌شود،یعنی حفظ دیدگاهی باثبات در مورد خود یا دیگران، حتی اگر این دیدگاه نادرست و تحریف‌شده باشد اما هماهنگی شناختی حاصل از این دیدگاه باعث می‌شود تا دنیا قابل پیش‌بینی شود و انسان‌ها در دنیا احساس امنیت کنند.

 طرحواره ها در طرحواره درمانی

• اطلاعاتی خودکار و خارج از حیطه‌ی آگاهی هستند
• اطلاعاتی تکرارشونده هستند
• حالت موقعیتی ندارند،فراگیر و همیشگی هستند و تکرار می‌شوند.

وقتی‌که طرحواره ها شکل می‌گیرند چکار می‌کنند؟

۱)اولین کاری که طرحواره می‌کند این است که باعث می‌شود تا ما صرفاً به مطالب خاصی توجه کنیم(تأثیر بر فرایندهای توجهی)

۲)دومین کاری که طرحواره ها انجام می‌دهند تأثیر در ذخیره کردن اطلاعات است،ما اطلاعاتی را ذخیره می‌کنیم که با طرحواره هایمان هماهنگ باشند.(تأثیر بر ذخیره‌سازی انتخابی)

۳)سومین کار، یادآوری اطلاعات است،ما اطلاعاتی را به یاد می‌آوریم که مربوط به طرحواره است(بازیابی انتخابی)

چرا ما به طرح واره ها نیاز داریم؟

جواب این سؤال بسیار مهم است، همان‌طور که گفتم طرحواره ها به‌صورت ناهشیار در ذهن ما قرار دارند، دقیقاً به همین دلیل هم هست که تکرار می‌شوند و به یک الگوی رفتاری در زندگی تبدیل می‌شوند،اگر این‌طور نبود و طرحواره ها در حوزه‌ی آگاهی ما بودند، به‌راحتی می‌توانستیم از تکرار شدنشان اجتناب کنیم. به مثال ابتدای مقاله فکر کنید، تصور کنید که همیشه هنگام رانندگی باید به‌جای شماره‌ی دنده‌ها زمان دنده زدن،اینکه قبل از دنده زدن باید کلاچ را بگیریم، اینکه هنگام ایستادن ماشین زمانی که ماشین روشن است باید کلاچ را بگیریم تا ماشین خاموش نشود و ده‌ها باید دیگر فکر کنیم.آیا رانندگی سخت‌تر نمی‌شد؟آیا انرژی زیادی از ما گرفته نمی‌شد؟ دقیقاً فایده‌ی طرحواره ها همین هست، هنگامی‌که اطلاعات به ناخودآگاه می‌روند و بدون نیاز به توجه و به‌صورت خودکار عمل می‌کنند، باعث می‌شوند که انرژی بسیار کمتری از ذهن ما گرفته شود و درواقع این راهی هست که ذهن تنبل ما به کار می‌برد تا به موارد کمتری به‌طور هم‌زمان توجه کند. اما مشکل اصلی برای زمانی است که این اطلاعات درونی شده اشتباه باشند…

طرح واره های ناسازگاراولیه:

بیایید فرض کنیم که اطلاعات اولیه‌ای که درونی سازی می‌شوند غلط باشند، همان اطلاعات خودکار می‌شوند، به یک الگو درمی‌آیند و تکرار می‌شوند، قطعاً طرحواره های ایجادشده از آن‌ها باعث ایجاد رفتارهای غلط،اطلاعات غلط و احساسات،عواطف و هیجانات غلط می‌شوند.یانگ این طرحواره ها را، طرحواره های ناسازگار اولیه نامید که خصوصیات زیر رادارند:

• الگو یا درون‌مایه‌های عمیق و فراگیری هستند
• از خاطرات،هیجان‌ها،شناختواره ها و احساسات بدنی تشکیل شده‌اند
• در دوران کودکی یا نوجوانی شکل‌گرفته‌اند
• در سیر زندگی تداوم دارند
• درباره‌ی خود و رابطه با دیگران هستند.
• به‌شدت ناکارآمدند

تعریف طرحواره درمانی

طرحواره درمانی رویکردی به درمان است که طرحواره های ناسازگار اولیه را شناسایی کرده و شروع به درمان آن‌ها می‌کند.

تاریخچه‌ی طرح واره درمانی:( ویژه‌ی  متخصصین روانشناسی)

در آمریکا تعدادی از روانشناسان  تنها با توجه به رفتار قابل‌مشاهده‌ی انسان‌ها سعی به درست کردن آن و حل مشکلات و اختلالات متفاوت روانی می‌کردند که از اولین و بنیادی‌ترین فن‌ها در این حوزه شرطی‌سازی کلاسیک بود.این مدل روانشناسان بر مبنای بیانیه‌ی جانسون مبنی بر اینکه “علم روانشناسی باید پیش‌بینی،توصیف و کنترل رفتارهای آشکار باشد” رویکردهای درمانی خودشان را طرح‌ریزی می‌کردند.جانسون یکی از اصلی‌ترین روانشناسان رفتاری هست که به آزمایش “آلبرت کوچولو” و شرطی‌سازی کلاسیک خود معروف شد.در ادامه با پیشرفت رویکردهای رفتاری، اسکینر با نظریه‌ی شرطی‌سازی کنشگر یا عامل خود توانست دامنه‌ی بیشتری از رفتار را تبیین  کند و همین‌طور دلایل تبیین‌های دقیق‌تر و قوی‌تری را ارائه دهد.در ادامه به این مدل توجه افراطی به رفتارهای آشکار انتقادهای زیادی وارد شد، این مدل انتقادات از ثرندایک شروع شد و در ادامه به آلبرت الیس رسید. آلبرت الیس به همراه بک رفتار را نتیجه‌ی افکار انسان‌ها می‌دانستند. مدل درمانی که این دو روانشناس برای درمان خود برگزیدند ، به‌جز تکیه‌بر شناخت و افکار ناکارآمد از تکنیک‌های رفتاری هم استفاده می‌کردند و در ادامه نظریه‌ی شناختی_رفتاری بک بسیار در دنیا معروف شده و مورد توجه بسیاری از روانشناسان قرار گرفت.در طول سال‌ها درمان شناختی_رفتاری پیشرفت بسزایی داشت اما یک مشکل بسیار مهم ذهن درمانگران شناختی رفتاری را به خودش مشغول کرده بود:” عود مشکل به چه دلیل این‌قدر زیاد است؟!”. درنهایت در یک گردهمایی سراسری،  روانشناسان شناختی رفتاری، مشکلات مختلف این درمان بررسی شد، ازجمله اینکه درمان شناختی رفتاری برای درصد بسیار زیادی از بیماران جواب نمی‌دهد و برای یکسری از اختلالات کاربرد زیادی ندارد.بعد از آسیب‌شناسی این مسائل اصلی‌ترین مسئله که دلیل اصلی گردهمایی بود موردبررسی قرار گرفت؛ ” چرا عود همان اختلالاتی که درمان شده است این‌قدر زیاد هست؟” درنتیجه‌ی این گردهمایی سراسری سه روانشناس به نام های “تیزد”،”ویلیام” و “سگال” مسئول بررسی دلیل عود اختلالات شدند تا نتایج تحقیقاتشان را در گردهمایی بعدی اعلام کنند. این سه در پژوهش هایشان یه درمانی موسوم به “MBCT” رسیدند که در حال درمان اختلالات با ترکیبی از درمان شناختی رفتاری  و استفاده از ذهن آگاهی (mind fullness)بود.این درمان عود مشکل را کمتر می‌کرد اما هنوز هم درمان مناسبی برای اختلالات شخصیت و اختلالات منش شناختی بود.به‌طورکلی چه درمان شناختی رفتاری،چه MBCT و چه درمان‌های موج سومی بر اختلالات شخصیتی یا منش شناختی تأثیر زیادی نداشتند و انتقادات موجود بر آن نیز،عمیق نبودن این مدل درمان‌ها بود. به این صورت طرحواره درمانی یانگ با ترکیب رویکردهای مختلف درمانی مثل درمان شناختی رفتاری، گشتالت درمانی، درمان روابط شیئی،سازنده گرایی و روانکاوی یک مدل درمانی یکپارچه و مفهومی ارزشمند ایجاد کرد تا برای اختلالات مختلف  و به‌خصوص اختلالات منش شناختی بسیار کاربردی و مؤثر باشد و همین‌طور از عود اختلالات تا حد خوبی جلوگیری کند.

چرا طرحواره درمانی؟

در اینجا می‌خواهیم دلایلی را که طرحواره درمانی را از درمان‌های دیگر متمایز می‌کند نام ببریم:

۱)اصلی‌ترین دلیل کیفیت طرحواره درمانی، دلیلی است که به‌واسطه‌ی آن طرحواره درمانی به وجود آمد و آن، پیش‌گیری از عود اختلالات در طرحواره درمانی است که کمتر درمانی تا این حد می‌تواند از این عود جلوگیری کند.

۲)بازهم همان‌طور که در بالا ذکر شد طرحواره درمانی طبق تحقیقات در مشکلات مزمن و منش شناختی بسیار مؤثرتر عمل می‌کند.

۳)بسیاری از مفروضه‌هایی که لازمه‌ی پیشرفت درمان در درمان‌های شناختی رفتاری است را بیماران به‌هیچ‌وجه اجرا نمی‌کنند، یکی از این مفروضه‌ها نیاز اصلی رابطه‌ی خوب درمانگر با مراجع است که متأسفانه دستور روشنی برای ایجاد این رابطه‌ی خوب در درمان شناختی رفتاری وجود ندارد و همین‌طور غالب بیماران منش شناختی مشکلات اساسی در ارتباطات خودشان دارند و به این دلیل موارد مناسبی برای طرحواره درمانی نیستند.

۴)مفروضه‌ی دیگر درمان‌های شناختی رفتاری این است که اگر ما بتوانیم به بیمار آموزش بدهیم، با تکالیفی که داده می‌شود خود بیمار می‌تواند افکار خود آیند و تحریف‌های شناختی خود را یافته و آن‌ها را اصلاح کنند، این در حالی است که حل کردن مشکلات رفتاری برای افراد عادی هم بسیار کار سختی است چه برسد به مراجع با مشکلات خاص و همین‌طور خیلی از بیماران به‌هیچ‌وجه به دنبال یادگیری مطالب جدید که اصلی‌ترین اتفاق در درمان‌های شناختی رفتاری است، نمی‌باشند.

۵)پیش‌فرض دیگر درمان‌های نشانه‌ای مبتنی بر DSM به‌خصوص درمان شناختی رفتاری این است که بیماری که برای درمان می‌آید مشکلات واضح و شفافی دارد اما ما مشاهده می‌کنیم که تعداد زیادی از بیماران نمی‌توانند در مورد مشکلاتشان صحبت کنند و به‌شدت گنگ و مبهم صحبت می‌کنند.

۶)غالباً درمان‌های مختلف به‌جز درمان‌های روانکاوی به ریشه‌ی مشکلات توجه نمی‌کنند و این باعث می‌شود که دلایل اصلی ایجادکننده‌ی آن مشکلات باقی بماند و باعث شود که میزان عود مشکل افزایش پیدا کند.

منابع:

مطالعات خود نگارنده

کارگاه طرحواره درمانی دکتر حمید بهرامی زاده

کارگاه تربیت درمانگر کودک با رویکرد طرحواره درمانی دکتر حمید بهرامی زاده توسط مدرسه روانشناسی واران

یانگ،جفری (۱۳۹۵) ترجمه حمید پور،حسن . طرحواره درمانی. انتشارات ارجمند.

ما را در تلگرام و اینستاگرام دنبال کنید.

نوشته طرحواره چیست و طرحواره ها چه تأثیری در زندگی ما دارند؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.