وابستگی به الکل

به طور کلی تعریف وابستگی به الکل زیاد کار آسانی نیست اما به هر حال احتمالا یک فرد الکلیک کسی است که نمی‌تواند بدون مصرف الکل به زندگی ادامه دهد. در گذشته در تمام کتاب‌ها و نوشته‌ها از واژه‌ی الکلیسم استفاده می‌کردند‌. با وجود این‌که هنوز هم این واژه در زبان محاوره عمومیت دارد، اما این واژه به دلیل داشتن معانی متعدد، واژه‌ی مناسبی محسوب نمی‌شود‌. به همین دلیل انجمن روانشناسان آمریکا به جای الکلیسم از واژه‌ی سواستفاده از الکل استفاده می‌کنند. ما نیز با مقداری اغماض در این نوشته از واژه­ی الکلیسم استفاده می­کنیم. الکلیسم به زمان حال محدود نمی‌شود‌. از قدیم‌الایام این موضوع وجود داشته و مخالفت ادیان و مذاهب با این موارد، نیز دال بر این موضوع است. در نوعی دسته بندی که جلینک معرفی می‌کند اختلال الکلیسم به ۵ دسته متفاوت تقسیم می‌شود:

۱) الکلیسم آلفا: فرد صرفا از لحاظ روانی به الکل وابستگی مستمر دارد. فرد برای تسکین درد‌ها و مشکلات جسمانی و عاطفی از الکل استفاده می‌کند. در این نوع الکلیسم، از دست دادن کنترل و نیز بروز نشانه‌های وابستگی جسمانی دیده نمی‌شود. بنابراین خفیف‌ترین نوع الکلیسم نوع آلفاست.

۲) الکلیسم بتا: از نوع آلفا شدیدتر است. در آن شخص به دلیل نوشیدن مداوم الکل و افزایش مقدار آن به بیماری‌ها و اختلالات فیزیولوژیکی مانند زخم معده، زخم اثنی عشر، بیماری‌های کبدی، قلبی و عروقی مواجه می‌شود. در این نوع الکلیسم، تضعیف روانی وجود ندارد و بیشتر عوارض جسمانی فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

۳) الکلیسم گاما: از دو نوع قبل شدیدتر است. شخص در این نوع استفاده از الکل، با دو پدیده تحمل (کاهش تاثیر با تکرار مصرف و احتیاج به میزان بیشتر الکل برای اثرگذاری قبلی) و وابستگی( جسمانی و روانی) مواجه می‌شود‌. این نوع الکلیسم در آمریکا شایع‌تر است. فرد با الکلسیم گاما، با شروع مصرف الکل توانایی قطع آن‌را ندارد. ممکن است شخص به دلیل اطلاع از به مخاطره افتادن تندرستی و یا مشاهده اختلالات حافظه برای مدتی از نوشیدن الکل خودداری کند. با افزایش تحمل و در زمان قطع الکل علائم محرومیت سریع در فرد ظاهر می‌شود‌.

۴) الکلیسم دلتا: در نوع دلتا فرد با پدیده تحمل، ترک و ناتوانی در پرهیز مواجه خواهد شد. در این نوع فرد مدام در حال نوشیدن الکل است و در مدت زمان کوتاه نیز توانایی دست کشیدن و پرهیز را ندارد. در کشور‌های شراب‌خیزی همانند فرانسه این نوع الکلیسم بیشتر دیده می‌شود‌.

۵) الکلیسم اپسیلون: شدید‌ترین نوع می گساری الکلیسم اپسیلون است. فرد به صورت افراطی و بسیار شدید به نوشیدن الکل مبادرت می‌ورزد. بیمار چند روز یا چند هفته مداوماً الکل مصرف می‌کند و این مصرف بی‌رویه تا از پای ‌در آمدن بیمار ادامه خواهد یافت. ممکن است فرد پس‌از پرهیز بعد از مدت ها، دوباره به الگوی مصرفی قبل باز گردد.
در تقسیم بندی دیگری که فیش(۱۹۷۰) معرفی می­کند، می گساران به ۳ دسته تقسیم می­شوند:

• می آشامان معمولی: آن‌هایی هستند که معمولا الکل مصرف می­کنند اما توانایی کنترل بر میزان مصرف الکل را دارند. آن‌ها می­توانند کنترل کنند که در بعضی مواقع الکل مصرف نکنند.
• معتادان به الکل: آن‌هایی هستند که با نوشیدن یک جرعه الکل توانایی کنترل خود را از دست می­دهند و آنقدر مصرف می­کنند تا مست و لایعقل شوند. این افراد به مصرف الکل اعتیاد دارند و مانند بقیه معتادها در صورت نبود ماده مخدر در آنها پدیده ترک ظاهر می­شود.
• الکلیک‌ها: مصرف کننده‌های پر و پا قرص و همیشگی الکل هستند. به طوری که مدام الکل مصرف می­کنند تا در دراز مدت دچار عوارض روانی و جسمانی شوند.

الکل برخلاف تصور، جز مواد مخدر کند کننده دستگاه عصبی مرکزی محسوب می‌شود. میزان غلظت ۳ تا ۵ درصد الکل در خون فرد، باعث احساس شادی، اعتماد به نفس، آرامش و تا حدودی بی‌خیالی در فرد می‌شود‌. غلظت ۱۰ درصد باعث اختلال در کارکرد‌های حسی و حرکتی فرد مانند تکلم، هاهنگی دست و پا، توانایی روی خط مستقیم راه رفتن و ..‌. می‌شود. در برخی افراد حالت خشم و پرخاشگری از جمله علائمی است که میزان ۱۰ درصد الکل باعث آن می‌شود‌.
میزان غلظت ۲۰ درصد باعث از کار افتادگی کلی توانایی حسی و حرکتی فرد شده و در غلظت ۴۰ درصد به بالا خطر مرگ فرد را به شدت تهدید خواهد کرد.

حالت مستی به لحاظ حقوقی، میزان ۱۰ تا ۱۵ درصد غلظت الکل در خون فرد است.

در نوشته‌ی بعد به بررسی عوامل مرتبط با اعتیاد به الکل، علاِئم بارز این اعتیاد و همچنین اثرات و اختلالات ناشی از سوء مصرف الکل خواهیم پرداخت.

منابع:

https://www.who.int/topics/alcohol_drinking/en/

احمدی، ساعد – رستمی، امیر مسعود. روانشناسی اعتیاد بر اساس   (۱۳۹۳).DSM-5تهران. نشر علم.

صدیق سروستانی، رحمت الله. آسیب شناسی اجتماعی( جامعه شناسی انحرافات اجتماعی) ۱۳۹۰. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی( سمت).

مددی، عباس – نوغانی، فاطمه. درسنامه اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر. ۱۳۸۴. تهران: نشر جامعه نگر.

آذر، ماهیار – نوحی، سیما. دایره المعارف اعتیاد و مواد مخدر. ۱۳۸۹. تهران: انتشارات ارجمند.

نوشته اعتیاد به الکل چیست؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

اما اعتیاد چیست؟

اعتیاد به مواد مخدر به معنی خو‌گرفتن و عادت‌کردن به مواد است، به طوری که عدم دسترسی به آن مواد، موجب بروز نشانه‌های محرومیت شود. معتاد به مواد مخدر ویژگیهای زیر را دارد:

۱( جبراً و بدون اختیار به استعمال مواد دست می‌زند.

۲( به مواد مخدر وابستگی جسمی و روانی پیدا کرده است.

۳( به دلیل حالت مقاومت و مصونیتی که بدن او در برابر میزان مواد مخدر پیدا کرده است، مجبور است میزان دفعات مصرف را بالا و بالاتر ببرد.

۴( به دلیل افزایش میزان مصرف، معتاد هر روز مسموم‌تر و ضعیف‌تر و در کنار آن به مواد نیازمند‌تر و وابسته‌تر خواهد شد.

انواع مواد مخدر

مواد به هر چیزی جز غذا گفته می‌شود که وقتی مصرف و وارد جریان خون شود، ساختار یا کارکرد ارگانیسم را تغییر دهد.

مواد مخدر را بر اساس تاثیری که بر سیستم عصبی مرکزی می‌گذارد به ۳ دسته ی کلی تقسیم می‌کنند:

۱) محرک‌ها: این گونه مواد فعالیت سیستم عصبی را بالا می‌برند و می‌تواند موقتاً انرژی و توان فرد را بالا ببرند. به نحوی که فرد احساس خستگی نداشته باشد.

کوکائین، کراک، کافئین، نیکوتین و آمفتامین از این دسته موادند.

۲) کند کننده‌ها

از طریق تاثیری که بر هیپوتالاموس افراد دارند، باعث کاهش فعالیت سیستم عصبی و تسکین درد و از بین رفتن اضطراب می‌شوند.

الکل ها، مواد افیونی (تریاک، هروئین، مرفین، آسپرین) و باربیتوراتها از این دسته اند.

۳)توهم‌‌زا‌ها:

باعث اختلال در سیستم عصبی مرکزی فرد می‌شود. به صورتی که ارتباط فرد با واقعیت قطع شده و درک فرد را غیر واقعی می‌سازد.

LSD ، قرص X جز گروه توهم زاها تقسیم بندی می‌شوند.

هر کدام از این مواد بسته به میزان، خلوص، شیوه مصرف و مصرف چند مواد با هم، میزان تاثیر متفاوتی بر مصرف کننده می‌گذارد. هر چه میزان مواد بیشتر، آن مواد خالص‌تر، شیوه ی مصرف درون وریدی (تزریق به داخل رگ) و هم‌چنین چند مواد با هم مصرف شوند، طبیعتاً اثر مخرب‌تری بر بدن فرد به جای خواهد گذاشت.

تئوری های اعتیاد

تئوری جامعه شناختی

تئوری های جامعه شناختی غالبا به بررسی عوامل بیرونی و تاثیر آن بر رفتارهای فرد می‌پردازند. جامعه شناسان به اعتیاد به منزله‌ی یک مسئله اجتماعی می‌نگرند. بنابراین اعتیاد را عکس العملی در برابر فشارها و واکنشی نسبت به کمبودها و ناسازگاری‌های اجتماعی تلقی می‌کنند. جامعه شناسان معتادان را قربانی های جامعه خویش می‌دانند به طوری که از نظر آن‌ها اعتیاد، رفتاری ناخواسته است که از سوی محیط اجتماعی بر او تحمیل می‌شود‌. بنابراین نقش اراده‌ی اجتماعی و تاثیر عوامل اجتماعی را بسیار پررنگ‌تر از اراده‌ی فردی و تاثیر عوامل درونی می‌دانند.

تئوری بی‌نظمی اجتماعی

نخستین بار دو جامعه شناس آمریکایی به نام‌های زنانیکی و کولی این تئوری را مطرح کردند. از نظر این تئوری کجروی های اجتماعی مانند اعتیاد و خودکشی محصول توسعه ی نابرابر و تغییر و تحولات و تضاد‌های اجتماعی شدید و حاد است. طبق این نظریه نظم و انسجام اجتماعی حاصل توافق و پیوستگی بر سر هنجارها و ارزش های اجتماعی است. هنگامی که افراد جامعه بر روی هنجارها توافق نداشته باشد این امر باعث گسسته شدن پیوند اجتماعی افراد و افزایش بی نظمی و ایجاد تضادهای اجتماعی خواهد شد که این اتفاق باعث افزایش نرخ کجروی هایی مثل اعتیاد خواهد شد.

تئوری روانشناسی اعتیاد

بر خلاف تئوری های اجتماعی، در تئوری های روانشناسی تاثیر عوامل درونی و تجارب فرد و فرآیندهای روانی به عنوان عوامل تاثیرگذار در انجام کجروی های اجتماعی یاد می‌شوند. در رویکرد روانکاوی اعتیاد ناشی از تجارب نخستین ایام کودکی و الگوی ارتباطات خانوادگی در نظر گرفته می‌شود‌. در رویکرد روانکاوی اهمیت شخص مهمتر از اهمیت اجتماعی است که فرد در آن مرتکب کجروی مانند اعتیاد می‌شود. در واقع آن‌ها جامعه را زمینه ی ارتکاب جرایم می‌دانند نه دلیل آن. از نظر رفتارگرایان اعتیاد به دلیل تقویت مثبت حاصل می‌شود‌‌. معتادان ابتدا با استفاده از مواد مخدر به آرامش می‌رسند، این آرامش موقتی، درنقش یک مشوق عمل می‌‌کند که فرد را به استفاده دوباره مواد سوق می‌دهد. این فرایند در روانشناسی تقویت مثبت نام دارد که از دلایل ارتکاب اعتیاد توسط رفتارگرایان معرفی می‌شود‌. این امر در استفاده از مواد مخدر توهم زا بیشتر خود را نشان می‌دهد. حالت شادی و خوشی بعد از استعمال مواد توهم زا در نقش یک مشوق جدی و سوق دهنده‌ی فرد برای مصرف دوباره ظاهر خواهد شد.

در این نوشته سعی در توضیح نظریه های تبیین کننده اعتیاد داشتیم به زبان ساده داشتیم. در مقاله ی بعدی انواع مواد مخدر را توضیح خواهیم داد.

منابع:

صدیق سروستانی، رحمت الله. (۱۳۹۰). آسیب شناسی اجتماعی (جامعه شناسی انحرافات اجتماعی). تهران: سازمان مطالعه و تدویت کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت).

احمدی، ساعد – رستمی، امیر مسعود. روانشناسی اعتیاد بر اساس DSM-5 (1393) , تهران. نشر علم

نوشته اعتیاد به مواد مخدر چیست ؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

در اروپا، هزینه‌های اختلال‌های مرتبط با مغز که توسط بیماری‌های روانی ایجاد می‌شود حدود ۲۴۰ میلیارد در سال است (آندلین ـ سوبوسکی و رهم، ۲۰۰۵). از این مقدار حدود ۵۷ میلیارد آن به سوءمصرف مواد و الکل اختصاص داده می‌شود. در حقیقت مصرف الکل یکی از جدی‌ترین مشکلات سلامت عمومی است؛ تخیمن زده می‌شود که ۳ تا ۸ درصد مرگ‌ها و ۴ درصد ناتوانی‌هایی که در طول زندگی ایجاد می‌شوند را می‌توان به الکل نسبت داد (پرینیس و همکاران، ۲۰۰۷). بنابراین به کار بستن مراقبت بالینی برای بیماران وابسته، چالش بزرگ در حیطه‌ی خدمات سلامتی است.

از دیدگاه پیشگیری، هدف بسیاری از مطالعات ژنتیک روشن ساختن ژنهای آسیب‌پذیری در زیربنای اختلال‌ وابستگی به مواد است. با وجود این، علی‌رغم وجود شواهد محکم درباره نقش ژنتیک در سبب‌شناسی اختلال مصرف مواد (آهی، ۲۰۰۴)، هنوز اساس ژنتیکی اختلال‌های مصرف مواد ناشناخته باقی مانده‌اند (ایسور و همکاران، ۲۰۱۲).

ناشناخته ماندن اساس ژنتیکی اختلال‌های مصرف مواد به طور اساسی ناشی از متغیرهای مداخله‌گر فراوانی است که بین نسخه‌ی ژنتیکی و پیامدهای رفتاری آنها اثر می‌گذارد (فردریک و لاکانو، ۲۰۰۶).

علاوه بر این، درباره‌ی درمان بیماران وابسته به مواد مباحثاتی وجود دارد و هدف آنها پیدا کردن ترکیب مناسبی از رواندرمانی و مداخلات عصب‌داروشناختی است که به طور مؤثری نشانه‌های بیماران را درمان کند. اگرچه اولین گام در درمان سوءمصرف الکل واضح است (مسمومیت‌زدایی) اما مشکل اصلی متخصصان بالینی پیشگیری از عود است:

(۱) ۴۰ تا ۷۰ درصد بیمارانی که فقط درمان روانی ـ اجتماعی دریافت می‌کنند در طول یک سال بعد از درمان مصرف الکل را دوباره شروع می‌کنند (فینی و همکاران، ۱۹۹۶)

 (۲) شواهد متقاعدکننده‌ی اندکی درباره مزایایی بهبود شناختی داروها وجود دارد و یا اینکه بهبودی ناچیزی در سطح بالینی و عملکردی بیماران مشاهده می‌شود (به عنوان مثال، لاریو و رابالو، ۲۰۱۰). در حال حاضر علاقه زیادی به ایجاد درمان‌های دیگری در کنار رواندرمانی و دارودرمانی وجود دارد (دابسون و همکاران، ۲۰۰۸).

در سالهای اخیر ما شاهد ظهور چندین راهبرد درمانی که هدفشان ارتقای درمان‌های روانپزشکی است بوده‌ایم، مانند درمان‌های چندسیستمی (هنگلر، ۱۹۹۹)، شناختی ـ رفتاری (پیک و همکاران، ۲۰۰۳) یا بهوشیاری (چیسا و اسرتی، ۲۰۱۱). هدف این درمان‌های جدید از رده خارج کردن درمان‌های موجود نیست بلکه هدفشان فراهم کردن مجموعه‌ای از ابزارهای تکمیلی برای کمک به متخصصان در ارتقای رزیابی و درمان است.

شاخص‌های زیستی به طور گسترده‌ای در بسیاری از انواع درمان‌های دارویی استفاده می‌شوند: ویژگی‌های بیولوژیکی خاص هر بیمار اطلاعات بالینی درباره‌ی تشخیص، پیش‌آگهی و پیش‌بینی پاسخ درمانی فراهم می‌کند (کوک، ۲۰۰۸).

در دهه‌ی اخیر آسیب‌های عصب‌شناختی و نوروفیزیولوژیکی که بیانگر آسیب‌های عملکردی در اختلال‌های مصرف مواد است کشف شده‌اند. در سطح عصب‌شناختی دو فرآیند مجزای تفکر رفتار ما را کنترل می‌کنند: یکی از آنها سریع، خودکار و ناآشکار است و دیگری آهسته، آشکار، کنترل شده و وابسته به منابع حافظه فعال مرکزی است.

در این رویکرد، وابستگی به مواد نتیجه عدم تعادل بین این دو سیستم است (سیستم عادتی/انگیزشی در برابر سیستم اجرایی). در واقع مطرح شده است که اختلال مصرف مواد با افزایش چشم‌گیر نشانه‌های مرتبط با دارو مشخص می‌شوند. این نشانه‌ها تمام توجه را به سوی خود جلب می‌کنند، آنگاه به خاطر اثرات نورتاکسیک (مسمومیت عصبی) مصرف مکرر دارو، افراد وابسته به مواد به سبب فقدان منابع اجرایی مورد نیاز برای نادیده گرفتن نشانه‌ها و در برابر مصرف دارو ناتوان می‌شوند. در حال حاضر شواهدی برای تغییرات موجود در این مکانیسم‌ها برای انواع مختلفی از اختلال‌های مصرف مواد وجود دارد.

به عنوان مثال معلوم شده است در مقایسه با نشانه‌های خنثی، منابع توجه بیشتر به نشانه‌های مرتبط با مصرف معطوف می‎شود (این پدیده به عنوان سوگیری توجه تعریف شده است). این نتایج از مطالعه مصرف کنندگان هروئین (فرانکن و همکاران، ۲۰۰۰) مصرف کنندگان کوکائین (وسترس و همکاران، ۲۰۱۲)، مصرف کنندگان الکل (نول و همکاران، ۲۰۰۷) و همچنین بیماران چاق به دست آمده است.

بیماران چاق تمرکز بیشتری بر توجه دیداری به تصاویر غذاها بدون توجه به وضعیت گرسنگی‌شان داشتند (کاستلونز و همکاران، ۲۰۰۹). علاوه بر این سوگیری توجه در رفتارهای وابستگی دیگر که در آنها ماده خاصی مصرف نمی‌شود مانند قماربازی نیز مشاهده شده است (بریورز و همکاران، ۲۰۱۱).

مصرف کنندگان کوکائین همچنین نشان داده‌اند که در بازداری پاسخ‌هایشان ناتوان هستند (فلیمور و راش، ۲۰۰۲؛ ورجدجو ـ گارسیا و همکاران، ۲۰۰۷). این موضوع همچنین در مصرف کنندگان مزمن متامفتامین (مونترسو و همکاران، ۲۰۰۵) و بیماران وابسته به الکل (نول و همکاران، ۲۰۰۱) نیز مشاهده شده است. علاوه براین، نقص و کاهش مهارت‌های بازداری در رفتاری وابستگی دیگر مانند قماربازها، نیز مشاهده می‌شود (متکالف و پامر، ۲۰۱۱).

مکانیسم‌های عصبی زیربنایی این پدیده نیز توسط مطالعات تصویربرداری عصبی مورد بررسی قرار گرفته‌ است. در این مطالعات مشاهده شده است زمانی که محرکهای شرطی مرتبط با مواد وجود دارند میزان دوپامین در مدار کورتیکواستریاتال (corticostriatal circuit) به خصوص در کرتکس سینگولای قدامی، آمیگدال، و هسته‌های آکومبنس افزایش پیدا می‌کند. این جریان توجه فرد به سمت محرکهای مرتبط با دارو می‌کشد (ول استاد ـ کلین و همکاران، ۲۰۱۲).

 ترکیب این داده‌ها با یکدیگر منجر به شکل‌گیری یک رویکرد عصب‌شناختی درباره‌ی اعتیاد شده است. به عنوان مثال روشن شده است که سوگیری توجه می‌تواند در پیگیری سه ماهه در مصرف کنندگان هروئین، عود را پیش‌بینی کند (ماریسن و همکاران، ۲۰۰۶). کاهش سوگیری توجه از طریق مواجهه با نشانه‌های مرتبط با الکل ممکن است به بدست آوردن مجدد کنترل روی تکانه‌های اعتیادآور کمک کند (فدردی و کوکس، ۲۰۰۹؛ شوئنماکرز و همکاران، ۲۰۰۷؛ شوئنماکرز و همکاران، ۲۰۱۰).

آموزش بازداری پاسخ هم ارزیابی محرک مرتبط با متوقف کردن پاسخ را تغییر می‌دهد و کنترل بازداری را بر این محرک‌ها در مصرف‌کننده‌های سنگین افزایش می‌دهد (هوبن و همکاران، ۲۰۱۱).

در حالیکه اهمیت در نظر گرفتن آشفتگی‌های شناختی در موقعیت‌های بالینی روانپزشکی به خصوص در دارودرمانی برای اعتیاد به خوبی تأییده است، درباره‌ی شیوه‌های مؤثر اجرای تحلیل‌های شناختی هنوز مباحثاتی وجود دارد. این امر ناشی از این است که کارکردهای اجرایی به دامنه گسترده‌ای از فرآیندهای شناختی مانند حل مسئله، انعطاف‌پذیری، بازداری، برنامه‌ریزی، تصمیم‌گری و عملکرد شخص در یکی از این عمکلردهای اجرایی درباره‌ی عملکرد در سایر عملکردها اطلاعاتی به دست نمی‌دهد.

از این رو ارزیابی کلی عملکردهای شناختی ممکن است ساعت‌ها به طول بیانجامد که این هم با وضعیت بیماران روانپزشکی و هم با فشارهای اقتصادی سازگاری ندارد. غربالگری شناختی به شناسایی آسیب‌های خاص در اندک زمان ممکن، استفاده از ابزارهایی که به سادگی اجرا می‌شوند نیاز دارد.

ترجمه: نیکتا نیازی 

منبع: Neurocognitive rehabilitation for addiction medicine

یک راه ساده و آسان برای اطلاع از مطالب جدید سایت و ارتباط با ما کانال تلگرام ماست. در تلگرام ravanhami@ با ما همراه باشید.

نوشته بازتوانی عصبی ـ شناختی برای وابستگی به مواد اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.