از جمله علائم مشخصی که می‌توانیم نام ببریم موارد زیر است:
۱) فردی که به مصرف الکل اعتیاد دارد، نمی‌تواند در حالت عادی به زندگی خود ادامه دهد. افراد معتاد به مصرف الکل عملکرد روزانه‌ خود را در غیاب مصرف الکل از دست می‌دهند‌‌ و قادر به کنار گذاشتن آن نیستند.

۲) در افراد الکلیسمی، دوره‌های فراموشی وجود دارد. یعنی فرد ممکن است در هنگام مستی کارهايی انجام دهد و پس از برگشتن به حالت عادی این کارها را به یاد نیاورد‌. مثلا ممکن است فرد در حالت مستی با کسی دعوا و مشاجره کند اما پس از برگشتن به حالت عادی آن اتفاق‌ها را به یاد نیاورد.

۳) فرد معتاد به مصرف الکل ممکن است دچار کاهش بازدهی شغلی و همچنین اختلال در فعالیت‌های فردی و اجتماعی شود‌.

۴) غیبت از کار، از دست دادن شغل و درگیری‌های قانونی به علت تصادفات رانندگی و درگیری با اعضای خانواده، دوستان و .. بر اثر استفاده افراطی الکل. (حدود ۴۵% از آمریکاییان حداقل یک دوره از مشکلات مربوط به مصرف الکل مانند مستی، رانندگی به هنگام مستی و غیبت از کار و مدرسه را به دلیل افراط در مشروبات داشته اند).

۵) علائم سندرم ترک از الکل. یعنی اگه بنا به هر دلیلی فرد از مصرف الکل محروم شود، علائم ترک در او بروز خواهد کرد. یعنی فرد دچار لرزش دست، پلک‌ها، لب‌ها، خستگی و کسالت زیاد صبحگاهی، احساس اضطراب، افسردگی، ضعف، بی‌قراری و ناتوانی برای خوابیدن، افزایش ضربان قلب، فشار خون و دمای بدن خواهد شد.

۶) بالا بردن مصرف روزمره الکل به منظور رسیدن به حالت مورد نیاز اولیه که اصطلاحاً به آن پدیده تحمل می‌گویند‌. در این حالت فرد باید مصرف الکل خود را بالا و بالاتر ببرد تا همان اثر قبلی را تجربه کند.

سبب شناسی اختلال مصرف الکل
در گذشته شاید اعتقاد بر این بود که افراد با نوعی شخصیت خاص دچار سوء مصرف الکل خواهند شد. اما امروزه زیاد این عقیده مورد تایید نیست. امروزه الکلیسم را نتیجه‌ی تاثیرات متقابل عوامل متعدد فردی و اجتماعی می‌دانند. از جمله عوامل فردی می‌توان از وراثت و عوامل ژنتیکی، عوامل بیوشیمیایی، عوامل یادگیری و اختلالات روانی نام برد‌. عوامل اجتماعی را نیز می‌توان به عوامل فرهنگی و مذهبی یک جامعه نسبت داد.

وراثت و ژنتیک

تحقیقات مختلف تایید کننده‌ی این گزاره است‌ که به نظر میرسد ژنتیک نقش پررنگی را در اختلال مصرف الکل داشته دارد. توزیع فراوانی اعتیاد به الکل در خانواده‌های الکلی به مراتب بیشتر از سایر خانواده‌ها است. در تحقیقی که در دانمارک صورت گرفت این نتیجه حاصل شد که گرایش به خوردن مشروب در بین پسران افراد الکلی چهار برابر بیشتر از پسران افراد غیرالکلی است. تحقیق دیگری در سوئد نیز این نتیجه را تایید کرد. این تحقیق نشان داد که در دوقلوهای یک تخمکی دو برابر دو قلو‌های دوتخمکی احتمال ابتلا به سوء مصرف الکل وجود دارد. به طور کلی منسوبین درجه اول افراد الکلیک احتمال بیشتری برای ابتلا به وابستگی الکل دارند.
البته ذکر این نکته قابل توجه است که عامل وراثت را نمی‌توان از عوامل خانوادگی جدا دانست. ممکن است احتمال بالای ابتلا به اختلال مصرف الکل در خانواه‌های الکلی، به دلیل فرآیند یادگیری از طریق مشاهده رفتار والدین و اعضای خانواده باشد.

عوامل بیوشیمایی و ناقلین عصبی

احتمالا کاهش هورمون‌های بازدارنده باعث افزایش احتمال اختلال‌های سوء مصرف خواهد شد. همچنین کاهش غلظت سروتونین، دوپامین و گابا به روی اختلال سوء مصرف الکل تاثیر دارد. به طور کلی نابهنجاری در مکانیسم انتقال دهندگان عصبی از عوامل اختلال الکلیسم است. هر چند برای اثبات عوامل بیوشیمیایی به عنوان علل مشروب‌خواری به تحقیقات بیشتری احتیاج است.

عوامل یادگیری

در مفروضه‌های یادگیری مرتبط با اختلال مصرف الکل، دو مفهوم را بررسی می‌کنیم.
۱) یادگیری مشاهده‌ای

۲) تقویت
فرزندان در خانواده‌های الکلی با مشاهده‌ی مصرف الکل توسط والدین به سمت مصرف الکل سوق پیدا می‌کنند. آن‌ها از طریق مشاهده مصرف الکل اعضای خانواده، مصرف الکل را یاد می‌گیرند و این امر باعث می‌شود خودشان نیز مصرف‌کننده‌ی الکل باشند. البته با این حال وجود دارند افرادی که با وجود مصرف شدید الکل توسط والدین و اعضای خانواده‌شان مصرف‌کننده‌ی الکل نیستند. ظاهرا پسرها بیشتر از دختر‌ها از طریق مشاهده رفتار خانواده‌ها تشویق به مصرف الکل می‌شوند.
افراد ممکن است بخاطر خلق پایین و یا حالت اضطراب و افسردگی به مصرف الکل مبادرت بورزند. مصرف الکل در کوتاه‌ مدت باعث می‌شود این علائم از بین برود‌. این حالت خوشایند باعث تقویت رفتار مصرف الکل خواهد شد. بنابراین فرد احتمالا در دفعات بعد برای از بین بردن خلق پایین خود به مصرف الکل روی خواهد آورد. به طور کلی مفهوم تقویت نقش موثری در انواع مختلف اعتیاد دارد چون مواد مخدر به صورت موقت باعث اثرات مثبت در افراد مصرف‌کننده خواهند شد.

اختلالات روانی

برخی اختلالات روانی با اختلال مصرف الکل همبود هستند‌. به این معنا که این اختلالات با هم مشاهده می‌شوند. اما نمی‌توان به طور دقیق مشخص ساخت که کدام‌ یک به وجود آورنده‌  علت دیگری‌ است.
افسردگی از جمله اختلالاتی است که با اختلال مصرف الکل زیاد همراه می‌شود. زیرا افراد افسرده به امید بر طرف کردن خلق پایین خود به مصرف الکل متوسل می‌شوند.
به طوری کلی اختلال مصرف الکل با چند اختلال شخصیت، اختلال‌های خلق، اسکیزوفرنیا، اختلال‌های اضطرابی و نیز مصرف دارو‌های دیگر همبودی دارد. در سال ۲۰۱۲، ۶/۸ درصد از افراد ۱۸ تا ۲۵ سال که ملاک‌های اختلال مصرف مواد را داشتند، دست کم یک اختلال روان‌شناختی دیگر نیز داشتند.

عوامل اجتماعی

در بعضی فرهنگ‌ها مصرف الکل هنجار محسوب می‌شود و تبعاً آمار شرابخواری در آن کشورها بالا است. برای مثال در آمریکا نوشیدن الکل یک امر عادی و بهنجار و قابل قبول محسوب می‌شود. به طوری که حدود ۹۰ درصد از ساکنین ایالات متحده آمریکا حداقل یک بار از نوشیدنی‌های حاوی الکل استفاده کرده اند. عقاید مذهبی افراد یک جامعه در میزان مصرف الکل آن مردم بسیار تاثیرگذار است. در کشورهای اسلامی به دلیل حرمت استفاده از الکل به نظر می‌رسد، وابستگی به الکل میزان پایین‌تری دارد. در ایران باستان در دوره‌ی ساسانیان شرابخواری در میان مردم رایج بود و در زمان ظهور و پذیرش اسلام ایرانیان از مصرف الکل دست برداشته و پس از حمله مغول و تیمور مجدداً به سمت الکل روی آوردند. درکشورهای مسیحی به دلیل آن‌که شرابخواری جز مراسم مذهبی آنان بود رایج گردیده و مصرف الکل و شراب افزایش چشم‌گیری داشت؛ به طوری که فرانسوی‌ها در ستایش الکل اعتقاد داشتند که شراب آب حیات است و پس از آن در کشورهای دیگر مانند انگلستان، اتریش، هلند و دانمارک و … شرابخواری بسیار شایع شد. با وجود آن‌که تورات هشدارهای مکرری درباره‌ی الکل به عنوان علت مستقیم رفتارهای ناپسند در برابر خداوند مانند آدم‌کشی، تجاوز به عنف معرفی کرده ولی در آداب روزانه یهودیان ارتودکس، مصرف الکل با مراسم فرهنگی – خانوادگی و مذهبی در آمیخته شده است. به گونه‌ای که به الکل به عنوان بالا برنده ارزش آن مراسم نگریسته می‌شود. ولی کماکان مصرف الکل را کنترل و تاثیرات منفی آن را به حداقل رسانده است. به طور کلی کنترل‌های رسمی و غیررسمی جوامع برای منع افراد از مصرف الکل، نتایج مغایری دارد. مثلا در کشور انگلستان و بسیاری از کشورهای دیگر قیمت الکل در میزان مصرف آن تاثیر داشته است. در این حالت افرادی که میزان کم یا زیاد مصرف الکل داشتند، با افزایش مالیات بر الکل، میزان مصرف خود را کاهش دادند.
کنترل و منع قانونی مصرف الکل در کشور فنلاند نتیجه‌ی معکوس داشت. به صورتی که پس از قانون منع مصرف الکل در سال ۱۹۶۹، میزان مصرف و فروش الکل در رستوان‌ها و کافه‌ها و مغازه‌ها افزایش یافته و ۴۷ درصد میزان مصرف الکل رشد یافت!
بنابراین می‌توانیم نتیجه بگیریم که صرف منع قانونی و کنترل رسمی در موارد و مواقعی ممکن است نه تنها کمک کننده نباشد، بلکه نتیجه‌ی عکس داشته باشد. در همین راستا پیشنهاد می‌شود در کنار کنترل مستقیم و رسمی مصرف الکل، برنامه‌هایی برای کنترل غیررسمی توسط دولت‌ها در نظر گرفته شود. کنترل غیررسمی به باورهای اخلاقی و نگرش افراد نسبت به مصرف الکل برمی‌گردد‌ که با فرهنگ سازی و آموزش خطرات و مضرات الکل می‌توان از مصرف افراد جامعه جلوگیری کرد. پس می‌توانیم بگوییم که اهمیت کنترل غیررسمی به مراتب بالاتر از کنترل رسمی است. چون در صورتی که کنترل رسمی وجود داشته باشد اما فرهنگ سازی صورت نپذیرفته باشد باز هم افراد برای به دست آوردن الکل از راه‌های غیرقانونی اقدام می‌کنند، که این امر باعث افزایش ناهنجاری در سطح جامعه خواهد شد.
نکته‌ی قابل توجه و شایان ذکر این است که دلیل گرایش بسیاری از افراد به سمت مصرف الکل، به انتظارات واهی و افسانه‌ای آن‌ها از تاثیرات مثبت الکل (مانند :کاهش اضطراب، استرس و ‌.‌..) برمی‌گردد نه آثار واقعی آن‌. مثلا در دو مطالعه‌ی معروف، مارلات و ویلسون اعلام کردند که به شرکت کنندگان مشروب خواهند داد؛ ولی در عمل نوشیدنی غیرالکلی دادند. شرکت کنندگان بعد از مدتی اعلام کردند که تحریک جنسی و پرخاشگری آن‌ها افزایش یافته است. هر چند از لحاظ فیزیولوژیک تغییری در آن‌ها به وجود نیامده بود‌. به نظر می‌رسد انتظار فرد از اثر الکل در تاثیر آن نقش مهمی دارد، و وقتی فرد فکر می‌کند مصرف الکل برایش خوب خواهد بود، می‌توانیم انتظار داشته باشیم که به مصرف آن بپردازد.

منابع:
احمدی، ساعد – رستمی، امیر مسعود. روانشناسی اعتیاد بر اساس (۱۳۹۳).DSM-5تهران. نشر علم.

کرینگ،آن. دیویسون.جرالد. مترجم: شمسی‌پور، حمید. کچویی، محسن. آسیب شناسی روانی: علم و درمان اختلال‌های روانشناختی. جلد دوم. ۱۳۹۷. تهران: انتشارات ارجمند.

گنجی، مهدی. گنجی، حمزه. آسیب شناسی روانی بر اساس DSM-5، ویراست سوم، جلد ۲. ۱۳۹۷. تهران: انتشارات ساوالان.

صدیق سروستانی، رحمت الله. آسیب شناسی اجتماعی (جامعه شناسی انحرافات اجتماعی) ۱۳۹۰. تهران : سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت).

مددی، عباس – نوغانی، فاطمه. درسنامه اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر. ۱۳۸۴. تهران: نشر جامعه نگر.

آذر، ماهیار – نوحی، سیما. دایره المعارف اعتیاد و مواد مخدر. ۱۳۸۹. تهران: انتشارات ارجمند.

نوشته علائمی که در افراد معتاد به الکل می‌‌توانیم ببینیم چیست؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

وابستگی به الکل

به طور کلی تعریف وابستگی به الکل زیاد کار آسانی نیست اما به هر حال احتمالا یک فرد الکلیک کسی است که نمی‌تواند بدون مصرف الکل به زندگی ادامه دهد. در گذشته در تمام کتاب‌ها و نوشته‌ها از واژه‌ی الکلیسم استفاده می‌کردند‌. با وجود این‌که هنوز هم این واژه در زبان محاوره عمومیت دارد، اما این واژه به دلیل داشتن معانی متعدد، واژه‌ی مناسبی محسوب نمی‌شود‌. به همین دلیل انجمن روانشناسان آمریکا به جای الکلیسم از واژه‌ی سواستفاده از الکل استفاده می‌کنند. ما نیز با مقداری اغماض در این نوشته از واژه­ی الکلیسم استفاده می­کنیم. الکلیسم به زمان حال محدود نمی‌شود‌. از قدیم‌الایام این موضوع وجود داشته و مخالفت ادیان و مذاهب با این موارد، نیز دال بر این موضوع است. در نوعی دسته بندی که جلینک معرفی می‌کند اختلال الکلیسم به ۵ دسته متفاوت تقسیم می‌شود:

۱) الکلیسم آلفا: فرد صرفا از لحاظ روانی به الکل وابستگی مستمر دارد. فرد برای تسکین درد‌ها و مشکلات جسمانی و عاطفی از الکل استفاده می‌کند. در این نوع الکلیسم، از دست دادن کنترل و نیز بروز نشانه‌های وابستگی جسمانی دیده نمی‌شود. بنابراین خفیف‌ترین نوع الکلیسم نوع آلفاست.

۲) الکلیسم بتا: از نوع آلفا شدیدتر است. در آن شخص به دلیل نوشیدن مداوم الکل و افزایش مقدار آن به بیماری‌ها و اختلالات فیزیولوژیکی مانند زخم معده، زخم اثنی عشر، بیماری‌های کبدی، قلبی و عروقی مواجه می‌شود. در این نوع الکلیسم، تضعیف روانی وجود ندارد و بیشتر عوارض جسمانی فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

۳) الکلیسم گاما: از دو نوع قبل شدیدتر است. شخص در این نوع استفاده از الکل، با دو پدیده تحمل (کاهش تاثیر با تکرار مصرف و احتیاج به میزان بیشتر الکل برای اثرگذاری قبلی) و وابستگی( جسمانی و روانی) مواجه می‌شود‌. این نوع الکلیسم در آمریکا شایع‌تر است. فرد با الکلسیم گاما، با شروع مصرف الکل توانایی قطع آن‌را ندارد. ممکن است شخص به دلیل اطلاع از به مخاطره افتادن تندرستی و یا مشاهده اختلالات حافظه برای مدتی از نوشیدن الکل خودداری کند. با افزایش تحمل و در زمان قطع الکل علائم محرومیت سریع در فرد ظاهر می‌شود‌.

۴) الکلیسم دلتا: در نوع دلتا فرد با پدیده تحمل، ترک و ناتوانی در پرهیز مواجه خواهد شد. در این نوع فرد مدام در حال نوشیدن الکل است و در مدت زمان کوتاه نیز توانایی دست کشیدن و پرهیز را ندارد. در کشور‌های شراب‌خیزی همانند فرانسه این نوع الکلیسم بیشتر دیده می‌شود‌.

۵) الکلیسم اپسیلون: شدید‌ترین نوع می گساری الکلیسم اپسیلون است. فرد به صورت افراطی و بسیار شدید به نوشیدن الکل مبادرت می‌ورزد. بیمار چند روز یا چند هفته مداوماً الکل مصرف می‌کند و این مصرف بی‌رویه تا از پای ‌در آمدن بیمار ادامه خواهد یافت. ممکن است فرد پس‌از پرهیز بعد از مدت ها، دوباره به الگوی مصرفی قبل باز گردد.
در تقسیم بندی دیگری که فیش(۱۹۷۰) معرفی می­کند، می گساران به ۳ دسته تقسیم می­شوند:

• می آشامان معمولی: آن‌هایی هستند که معمولا الکل مصرف می­کنند اما توانایی کنترل بر میزان مصرف الکل را دارند. آن‌ها می­توانند کنترل کنند که در بعضی مواقع الکل مصرف نکنند.
• معتادان به الکل: آن‌هایی هستند که با نوشیدن یک جرعه الکل توانایی کنترل خود را از دست می­دهند و آنقدر مصرف می­کنند تا مست و لایعقل شوند. این افراد به مصرف الکل اعتیاد دارند و مانند بقیه معتادها در صورت نبود ماده مخدر در آنها پدیده ترک ظاهر می­شود.
• الکلیک‌ها: مصرف کننده‌های پر و پا قرص و همیشگی الکل هستند. به طوری که مدام الکل مصرف می­کنند تا در دراز مدت دچار عوارض روانی و جسمانی شوند.

الکل برخلاف تصور، جز مواد مخدر کند کننده دستگاه عصبی مرکزی محسوب می‌شود. میزان غلظت ۳ تا ۵ درصد الکل در خون فرد، باعث احساس شادی، اعتماد به نفس، آرامش و تا حدودی بی‌خیالی در فرد می‌شود‌. غلظت ۱۰ درصد باعث اختلال در کارکرد‌های حسی و حرکتی فرد مانند تکلم، هاهنگی دست و پا، توانایی روی خط مستقیم راه رفتن و ..‌. می‌شود. در برخی افراد حالت خشم و پرخاشگری از جمله علائمی است که میزان ۱۰ درصد الکل باعث آن می‌شود‌.
میزان غلظت ۲۰ درصد باعث از کار افتادگی کلی توانایی حسی و حرکتی فرد شده و در غلظت ۴۰ درصد به بالا خطر مرگ فرد را به شدت تهدید خواهد کرد.

حالت مستی به لحاظ حقوقی، میزان ۱۰ تا ۱۵ درصد غلظت الکل در خون فرد است.

در نوشته‌ی بعد به بررسی عوامل مرتبط با اعتیاد به الکل، علاِئم بارز این اعتیاد و همچنین اثرات و اختلالات ناشی از سوء مصرف الکل خواهیم پرداخت.

منابع:

https://www.who.int/topics/alcohol_drinking/en/

احمدی، ساعد – رستمی، امیر مسعود. روانشناسی اعتیاد بر اساس   (۱۳۹۳).DSM-5تهران. نشر علم.

صدیق سروستانی، رحمت الله. آسیب شناسی اجتماعی( جامعه شناسی انحرافات اجتماعی) ۱۳۹۰. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی( سمت).

مددی، عباس – نوغانی، فاطمه. درسنامه اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر. ۱۳۸۴. تهران: نشر جامعه نگر.

آذر، ماهیار – نوحی، سیما. دایره المعارف اعتیاد و مواد مخدر. ۱۳۸۹. تهران: انتشارات ارجمند.

نوشته اعتیاد به الکل چیست؟ اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.