قضاوت درباره‌ی رفتار نابهنجار مستلزم حساسیت و آشنایی با مرحله‌ای از رشد است که کودک در آن قرار دارد. زیرا معمولاً اختلال‌های کودکان بر اساس انحراف از رفتار بهنجار مورد بررسی قرار گرفته‌اند. جریان‌ها و مسیرهای رشدی که کودکان در طی آن‌ها، توانایی‌ها و ضعف‌های روانشناختی‌شان را کسب می‌کنند شاخص آسیب‌شناسی روانی کودک به شمار می‌آید.

به نقل از روان حامی، در هر بازه‌ی سنی هشدارهایی وجود دارند که شناسایی به موقع آن‌ها کمک می‌کند از مشکلات و عواقب احتمالی مربوط به فرایند رشد و تحول کودکتان به موقع مطلع شده و بتوانید از آن جلوگیری کنید. توجه داشته باشید که اگر این موارد در اغلب مواقع در این بازه‌های سنی ملاحظه شود، باید آن‌ها را جدی گرفته و برای ارزیابی‌های بیشتر به یک متخصص مراجعه کنید.

در ادامه به مهم ترین نشانه‌ها و هشدارهای خطر مربوط به دوره‌ی از «تولد تا یک ماهگی» هستند، خواهیم پرداخت:

• نوزاد نسبت به صدای بلند، پاسخ‌های وحشت‌زدگی یا گوش به زنگی را نشان نمی‌دهد.
• بلع یا مکیدن به راحتی انجام نمی‌شود.
• افزایش قد، وزن، اندازه دور سر رخ نمی‌دهد.
• بازتاب گرفتن در هر دو دست با قدرت مشابه رخ نمی‌دهد.
• عدم برقراری تماس چشمی‌در هنگام از خواب بیدار شدن و بغل شدن.
• وقتی که روی شکم قرار داده می‌شود، سرش را از یک سمت به سمت دیگر نمی‌چرخاند.
• نیازها و هیجانات خود را با آواها و صداهای مختلف که توسط دیگران قابل متمایز ساختن باشند، نشان نمی‌دهد.
  ۸. وقتی که توسط دیگران بلند می‌شود یا در آغوش گرفته می‌شود، احساس آرامش ندارد یا گریه کردن را متوقف نمی‌کند.

هشدارهای خطر یک تا چهار ماهگی

• افزایش باثبات قد، وزن و اندازه دور سر ادامه پیدا می‌كند.
• در پاسخ به لبخند دیگران لبخند می‌زند. به این رفتار، لبخند اجتماعی گفته می‌شود.
• به شئ در حال حركت خیره می­‌شود و با تمركز همزمان چشم­ها آن را دنبال می‌كند.
• دست‌ها را با هم به قسمت میانی سینه می­آورد.
• سر را برای پیدا كردن محل صداها می‌چرخاند.
• زمانی كه روی شكم قرار می‌گیرد، بلند كردن سر و قسمت­های بالایی بدن خود را آغاز می‌كند.
• برای گرفتن یا لمس كردن اشیا یا افراد آشنا، دست­ هایش را دراز می‌کند. ­

هشدارهای خطر ۴ تا ۸ ماهگی

• برخی از غذاهای جامد (پوره شده) را می‌خورد.
• به تنهایی می­نشیند.
• اشیاء را می‌گیرد و برای گرفتن آنها دستش دراز می­کند.
• به صداهای غیرعادی یا جدید پاسخ می‌دهد یا علاقه نشان می­دهد.
• به بازی‌هایی مثل دالی موشه علاقه‌مند است.
• برای بلند کردن اشیاء از دو انگشت استفاده می‌­کند.
• برای یافتن اشیاء پنهان شده، جستجو می‌کند.
• لبخند می­زند، قان و قون می­کند و با صدای بلند می­خندد.
• جغجغه را می­گیرد و تکان می­دهد.
• دستش و اشیایی را که در دستش می­گیرد، کاوش می­کند.
• افزایش قد، وزن و اندازه دور سرش باثبات و یکنواخت است (اگر این موارد خیلی سریع‌تر یا خیلی کندتر از آن چه که مورد انتظار است رشد می­کنند، جای نگرانی دارد). 

 هشدارهای خطر هشت تا دوازده ماهگی

• روی دست‌ها و زانوها، چهار دست و پا راه می‌رود یا می‌خزد.
• به خودش غذا می‌دهد (یعنی شیشه شیر یا لیوانش را هنگام نوشیدن در دست نگه می‌دارد؛ غذاهای ریز را با انگشتانش برمی‌دارد و می‌خورد.
• با والدین، مراقبان، خواهرها و برادرهایش با سرزندگی تعامل برقرار می‌کند.
• خود را برای قرار گرفتن در وضعیت ایستاده به سمت بالا می‌کشد.
• از دستورات ساده پیروی می‌کند. (مثل بیا، بای بای کن(
• اشیاء را از یک دست به دست دیگر منتقل می‌کند.
• با گریه کردن یا خودداری از بغل شدن، اضطراب از غریبه ها را نشان می‌دهد.
• از صداهای ساده تقلید می‌کند.
• دندان درآوردنش آغاز می‌شود.
• هنگامی‌که شی در حال حرکتی به سرعت به سمت چشم‌هایش می‌آید، چشمک می‌زند.

هشدارهای خطر یك تا دو سالگی

دستاوردهای کودک شما در این دوره سنی تاثیرات عمیقی در آینده تحولی او دارند. هر چند که آن‌ها ماحصل تغییراتی است که از بدو تولد و چه بسا قبل­ تر از آن آغاز شده بودند، اما نمود بسیار محسوس آن‌ها در همین زمان است. مهم‌ترین این دستاوردها در حیطه‌ی زبان است. موفقیت در این حیطه هرگز جدا از تحول در سایر حوزه‌ها مثل تحول حرکتی، ادراکی، اجتماعی-هیجانی و غیره نیست و البته وجود مشکلاتی در حیطه‌ی زبان و گفتار می‌تواند موانع جدی برای پیشرفت فرد در کل روند تحول و نه صرفاً زبان و گفتار ایجاد کنند.

• برای غذا دادن به خود تلاش می‌کند (لیوان خودش را می‌گیرد به سمت دهان می‌برد و از آن می‌نوشد).
• هنگام پاسخ­دهی به سوالات یا درخواست کردن تماس چشمی‌‌‌برقرار می‌کند
• فرزندتان می‌­تواند خود را در آینه تشخیص دهد (مثلاً به تصویر خودش لبخند می‌­زند، اشاره می‌کند یا نام خود را بیان می‌کند).
• به تصاویر علاقه نشان می‌­دهد.
• انواع هیجانات را نشان می‌دهد: خشم، ترس، تعجب و شادی.
• به تنهایی راه می‌رود (یا با کمک بسیار کم راه می‌­رود).
• تلاش می‌کند که حرف بزند یا واژه­ها را تکرار کند.
• برخی از واژه­ های جدید را می‌­فهمد.
• به سوالات ساده با بیان «بله» و «خیر» پاسخ می‌دهد. 

هشدارهای خطردو تا سه سالگی

• به اشیا آشنا اشاره می‌کند و آن‌ها را می‌­نامد؛ از جملات دو تا سه کلمه­ای استفاده می‌کند.
• از این که برایش کتاب خوانده شود، لذت می‌برد؛ در کتاب در دست گرفتن کمک می‌کند و به تصاویر موجود در کتاب اشاره می‌کند و آن‌ها را می‌نامد.
• به بازی کردن با دیگران علاقه نشان می‌­دهد (تماشای آن‌ها و شاید تقلید کردن از آن‌ها) 
• به آموزش دستشویی رفتن علاقه نشان می‌­دهد (به سمت دستشویی می‌دود، شلوارش را در می‌آورد و از واژگان مناسب برای این کار استفاده می‌کند).
• اشیای آشنا را بر اساس یک خصوصیت طبقه­بندی می‌کند، مثل: نوع، رنگ، شکل یا اندازه.
• هنگام درخواست کردن یا پاسخدهی به سؤالات تماس چشمی‌‌برقرار می‌کند.
• تمایلات و ترجیحات خود را بیان می‌کند؛ سؤال می‌پرسد.
• دستورات ساده دو مرحله­ای را انجام می‌­دهد، مثل: «برو پیش بابا و کتابت را بیاور».
• رژیم غذایی نسبتاً کامل و متنوعی دارد، هرچند که حجم غذایی که می‌خورد محدود است.
• با اعتماد به نفس راه می‌رود و به دفعات کم زمین می‌خورد؛ با کمک می‌تواند از پله­ها بالا برود.
• از برخورد با اشیا اجتناب می‌کند.

هشدارهای خطر ۳ تا ۴ سالگی

• در اغلب زمان­‌ها گفتارش معنادار و واضح است. اگر نگرانی در این زمینه وجود دارد، شنوایی كودك باید چك شود.
• دستورات ساده را می‌فهمد و از آن‌ها پیروی می­كند.
• سن و نامش را بیان می‌كند.
• در كنار یا با بچه‌ها بازی می­كند.
• جملات سه تا چهار كلمه‌ای استفاده می­كند.
• سوالاتی را می‌‌­پرسد و در حین انجام این كار تماس چشمی‌‌اش را حفظ می‌کند.
• در پوشاندن لباس همكاری می‌کند.
• روی یك پا تعادلش را حداقل برای مدتی كوتاه حفظ می‌کند.
• بازی وانمودی انجام می‌‌­دهد و از اشیاء زندگی روزمره برای اهداف خیالی استفاده می‌کند.
•  بدون این كه زمین بخورد، درجا می‌‌پرد.
• برای ۳ تا ۴ دقیقه می‌‌­تواند روی یك فعالیت متمركز باقی بماند؛ برای دقایق محدودی می‌‌تواند به تنهایی بازی كند. 

هشدارهای خطر ۵ تا ۶ سالگی

• بیشتر کارهای مربوط به نظافت شخصی را به طور مستقل انجام می‌دهد (مسواک زدن، شستن دست و صورت)
• به خوبی با سایر کودکان بازی می‌­کند؛ به صحبت­ های آن‌ها گوش می‌­دهد، نوبت را رعایت می‌کند و به آن‌ها پیشنهاد کمک کردن می‌دهد.
• هنگامی‌که با او صحبت می‌شود، تماس چشمی‌اش را حفظ می‌کند.
• می‌تواند بنشیند و به یک قصه کوتاه گوش دهد (در حد ۵ تا ۷ دقیقه).
• خط صاف را قیچی می‌کند.
• وقتی که از پله بالا و پایین می‌رود، پاهایش را یکی در میان جا به جا می‌­کند.
• با صدای متعادل صحبت می‌کند (نه خیلی بلند، نه خیلی آرام، نه خیلی تند و نه خیلی کند).
• از چهار تا پنج کلمه در جملاتی با ساختار دستوری درست استفاده می‌­کند.
• از دستورات سه مرحله­ ای طبق ترتیب دستورات پیروی می‌کند (به عنوان مثال لطفاً برو، از داخل کابینت، لیوان را بردار و برای من بیاور).

هشدارهای خطر ۶ تا ۷ سالگی

• برخی از رفتارها که نشان‌دهنده وجود تنش در فرد هستند و ممکن است با ورود به مدرسه یا حضور در فعالیت­های سازمان یافته مرتبط باشند، به تدریج کاهش می‌یابند، یعنی باید کاهش میزان این رفتارها را به طور مداوم مشاهده نمایید (از جمله این نوع رفتارها می‌توان به این موارد اشاره کرد: تیک­ های صورت یا شکلک درآوردن­ های تکراری، پریدن پلک، دندان قروچه، ناخن جویدن، از دست دادن کنترل ادرار و مدفوع، دل دردهای دائمی، یا خودداری از مدرسه رفتن).
• دنبال کردن دستورالعمل­ ها و کامل کردن تکالیف ساده (ظرف­ ها را در ظرفشویی قرار بده، لباس­ هایت را جمع کن، یا پازل را تمام کن). توجه داشته باشید که همه کودکان ممکن است کارهایی را فراموش کنند. ناقص انجام دادن وظایف تا زمانی که به طور مکرر شاهد نیمه­کاره رها کردن کارها نیستید، به عنوان یک مشکل به حساب نمی‌آیند.
• از دستورات ساده چندین مرحله­ای پیروری می‌کند. مانند: خواندن کتابت را تمام کن، آن را در کتابخانه بگذار و بعد کیفت را جمع کن.
• به خواندن و نوشتن واژه‌ها علاقه نشان می‌د­هد، به خصوص نام خودش.
• رشد قد و وزن به صورت مداوم ادامه دارد و تحول حرکتی مثلاً دویدن، پریدن و حفظ تعادل ادامه پیدا می‌کند و پیچیده­ تر می‌شود.
• به جای استفاده از برخی رفتارهای نامناسب، اشکال جایگزین آن را به تدریج استفاده می‌کند (مثلاً به جای گریه کردن و قشقرق راه انداختن برای رسیدن به یک خواسته، نیاز خود را به شیوه‌های کلامی‌ مناسب­تر بیان می‌کند).

هشدارهای خطر ۷ تا ۸ سالگی

در تولد هشت سالگی فرزندتان در اغلب مواقع باید شاهد هر یک از مواردی که در ادامه می‌آید، باشید و در غیر این صورت به یک متخصص جهت ارزیابی­های بیشتر مراجعه کنید.

• در انجام فعالیت­ها و تکالیف دستی شرکت می‌کند، برای دوره طولانی­تری می‌تواند ساکت بشیند، گوش دهد و به طور مناسب پاسخ دهد.
• دستورات ساده را دنبال می‌کند.
• در بیشتر روزها با علاقه به مدرسه می‌رود (شکایات زیاد از دل­ دردها یا سردردها هنگام حاضر شدن برای مدرسه نگران کننده هستند).
• می‌تواند دوست پیدا کند (با دقت و از نزدیک مشاهده کنید که آیا فرزندتان در اغلب مواقع به تنهایی بازی می‌کند یا معمولاً از برقراری ارتباط با سایر کودکان کناره­ گیری می‌کند).
• بیشتر شب­ ها کامل و درست و حسابی می‌خوابد (کابوس­ های فراوان یا تکرار شونده، معمولاً در این سن نادر هستند).
• معمولاً به خوبی می‌بیند یا می‌شنود (مالیدن و فشار دادن زیاد چشم­ها و درخواست تکرار جمله بیان شده توسط دیگری در اغلب مواقع از موارد نگران کننده‌ای هستند که باید بیشتر بررسی شوند).
• مهارت­های حرکتی پیشرفته را نشان می‌­دهد.
• در اغلب زمآن‌ها نسبت به انجام کارهایی که به مراقبت شخصی مربوط هستند، مسئولیت­ پذیری نشان می‌دهد (مواردی مثل لباس پوشیدن، غذا خوردن مستقل و دستشویی کردن).
• موقعیت­ های پر استرس را بدون ناراحتی هیجانی بی­جا می‌تواند مدیریت کند (یعنی گریه شدید، اختلال در خواب یا غذا خوردن، کناره‌گیری و اضطراب در بیشتر زمان‌ها نشان نمی‌دهد). 

۸ تا ۹ سالگی

• اشتهای خوبی دارد و افزایش وزن وی ادامه می‌یابد (برخی از کودکان به خصوص دختران ممکن است، علائم اولیه اختلال خوردن را نشان دهند). ارزیابی پزشکی برای افزایش یا کاهش وزن شدید باید انجام شود.
• ابتلا به بیماری­ها باید کاهش یابد.
• مهارت­های حرکتی پیشرفته را با چالاکی، سرعت و تعادل نشان می‌­دهند.
• مفاهیم انتزاعی را می‌فهمد و از فرایندهای فکری پیچیده برای حل مساله استفاده می‌کند.
• مشتاق مدرسه و چالش­های یادگیری در اغلب ایام است.
• از دستورات چندین مرحله­ ای پیروی می‌کند.
• نظرات را به وضوح و با فصاحت بیان می‌کند.
• با سایر کودکان رابطه دوستی برقرار می‌کند و در فعالیت­های گروهی شرکت می‌کند.  

هشدارهای خطر ۹ تا ۱۱ سالگی

• رشد جسمانی با سرعتی متناسب با جنسیت کودک ادامه می‌یابد.
• پیشرفت ادامه­ دار مهارت­ های حرکتی ظریف ادامه می‌یابد.
• می‌تواند رابطه دوستی برقرار کند یا آن را حفظ کند.
• از رفتن به مدرسه لذت می‌برد و در اغلب ایام به یادگیری علاقه نشان می‌دهد (باید بینایی و شنوایی کودکان بررسی شوند، چون مشکلات بینایی و شنوایی بر توانایی یادگیری کودکان اثر می‌گذارد و این مشکلات مانع حفظ علاقمندی به یادگیری هستند).   
• با اعتماد به نفسی منطقی با موقعیت­های جدید مواجه می‌­شود و علاقه‌مندی به امتحان کردن نشان می‌دهد.
• به شیوه­ای سازنده شکست­ها و ناکامی‌ها را مدیریت می‌کند و از اشتباهات یاد می‌گیرد.
• در طول شب می‌خوابد یا مشکلاتی بلندمدت در زمینه شب­ ادراری، کابوس­های شبانه یا راه رفتن در خواب را تجربه می‌کند.  

هشدارهای خطر ۱۱ تا ۱۳ سالگی

• حرکات روان و متعادل دارد.
• انرژی کافی برای بازی، دوچرخه­ سواری یا انجام سایر فعالیت­های مورد علاقه­اش را دارد.
• می‌تواند در فعالیت­ها و تکالیف دستی، تمرکزش را حفظ کند.
• می‌تواند دوست پیدا کند و روابط دوستی را حفظ کند.
• اشتهای سالمی‌دارد (حذف و فراموش کردن وعده­های غذایی در بسیاری از مواقع معمول نیست؛ پرخوری هم باید مورد بررسی و نظارت قرار گیرد).
• انتقاد و ناکامی‌را با پاسخ منطقی مدیریت می‌کند (پرخاشگری فیزیکی و گریه شدید می‌تواند شاخصی از مشکلات زیربنایی باشد).
• رابطه‌ی علّی ساده را متوجه می‌شود.    

۱۳ تا ۱۵ سالگی

• دوست پیدا می‌کند و از بودن با آن‌ها لذت می‌‌برد؛ علاقه كمی‌‌به فعالیت­ هایی نشان می‌‌دهد كه قبلاً برایش لذت بخش بوده؛ عادات خواب و غذا خوردن منطقی خود را حفظ می‌کند. تغییرات رفتاری ناگهانی و یا طولانی مدت، ممكن است نشان‌دهنده مشكل هیجانی باشد كه به توجه نیاز دارد.
• رشد یا تجربه تغییرات جسمانی كه با بلوغ ارتباط دارند، ادامه می‌‌یابد.
• توانمندی در زمینه‌ی تفكر انتزاعی نشان می‌‌دهد؛ بیش از یك راه حل را در هنگام حل یک مسئله در نظر می‌‌گیرد.
• خواندن وی همراه با فهم است؛ ایده­هایی را بیان می‌کند كه برای دیگران معنادار هستند.
• به مدرسه علاقه‌مند است یا مدرسه رفتن وی طبق یك روال معمول اتفاق می‌‌افتد (برای ماندن در خانه بهانه‌تراشی نمی‌کند یا بدون اطلاع والدین از رفتن به مدرسه خودداری نمی‌کند یا از مدرسه فرار نمی‌کند).
• علی رغم اعتراض كردن­هایش در اغلب مواقع از انتظارات و قواعد خانواده­اش تبعیت می‌کند.
• استدلال یا توانایی اخلاقی برای متمایز ساختن درست از نادرست نشان می‌‌دهد (در رفتارهای پرخطر مثل مشروب خواری، مصرف مواد، روابط جنسی یا بزهكاری درگیر نمی‌‌شود). 

هشدارهای خطر ۱۵  تا ۱۷ سالگی­

• دوستانی دارد و دوستانش را می‌­تواند برای خود حفظ کند (اگر وارد فعالیت‌های گروهی نمی‌شود بهتر است با یک متخصص مشورت نمایید).
• بیشتر مواقع برای خود از قبل برنامه‌ریزی می‌کند.
• علاقه‌ی منطقی خود به بهداشت شخصی و فعالیت­های روزانه مثل مدرسه را حفظ می‌کند؛ بی­علاقگی ناگهانی یا افت نمرات ممکن است نشانه­ای از افسردگی یا سایر اختلالات روانی باشند.
• از زبان به طرز صحیحی برای بیان افکار و درخواست­هایش استفاده می‌کند؛ رفتارهای غیرکلامی‌ را به طور مناسبی تعبیر می‌کند یا به آن‌ها پاسخ می‌دهد.
• منظور شوخی­ها، جُک­ها یا بازی با کلمات را متوجه می‌­شود.
• با موقعیت­های جدید با درجات نسبی از اعتماد به نفس مواجه می‌شود.
• از ورود به رفتارهای پرخطر (مثل مصرف مواد و الکل، قلدری کردن، بی­ بند و باری جنسی، جرایم، فرار از مدرسه) اجتناب می‌کند.

هشدارهای خطر ۱۷تا ۱۹ سالگی

• عادات معمول غذا خوردن و خوابیدن خود را حفظ می‌کند؛ اگر تغییرات ناگهانی باشند یا برای بلند مدت ادامه یابند، ممکن است نشانه‌ای از سوء مصرف مواد یا مشکلات سلامت روان باشند.
• علاقه به استقلال از خانواده و یا آغاز آن را نشان می‌دهد. 
• می‌تواند دوستانی پیدا کند که تأثیر مثبتی بر رفتارش دارند و آن روابط دوستی را حفظ می‌کند.
• به سواد کارکردی دست می‌یابد (منظور مهارت­های خواندن و نوشتن است که در زندگی کارکرد دارند).
• هنگام تصمیم­گیری­ها می‌تواند اطلاعات را دریافت و پردازش کند.
• طبق یک برنامه معمول در مدرسه یا دانشگاه حضور می‌­یابد.
• در تنظیم هیجان­ها از قضاوت منطقی استفاده می‌­کند.
• در بیشتر فعالیت­های روزانه اعتماد به نفس و عزت نفس مثبت نشان می‌دهد.
• استدلال اخلاقی را به انتخاب­های رفتاری مرتبط می‌سازد؛ مسئولیت رفتار خود را به عهده می‌گیرد و از تجارب خود می‌آموزد.

 حمید بهرامی زاده

یک راه ساده و آسان برای اطلاع از مطالب جدید سایت و ارتباط با ما کانال تلگرام ماست. در تلگرام ravanhami@ با ما همراه باشید.

نوشته هشدارهای خطر نابهنجاری در دوران رشد کودکان از تولد تا ۲۰ سالگی اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.