اخیراً به همراه خانواده‌ام فیلم Inside out را تماشا کردم. آخر هفتة درازی بود و دوست داشتیم کاری انجام دهیم. هیچ کدام نمی‌خواستیم از خانه بیرون برویم، بنابراین سراغ ویدیوی خانگی رفتیم. نسخه‌ای از فیلم که من خریدم شامل یک جایزه بود: دو ویدیوی اضافی، مصاحبه‌هایی با بازیگران و مروری بر فرآیند خلاقانة ساخت فیلم.

انیمیشن Inside out ساخت شرکت PIXAR و دربارة یک دختری در آستانة سن بلوغ، خانوادة او، تغییرات زندگی‌اش و هیجان‌هایش است. کارگردان، پیتر داکتر، ادعا می‌کند که ایدة این داستان با مشاهدة تغییرات خلقی در دختر نوجوان خودش به ذهنش رسیده است. او گفت دختری (دختر خودش) که در ۹ سالگی کاملاً باثبات و سر به راه بود در ۱۳ سالگی به نظر کاملاً دمدمی مزاج می‌رسید، گویی در دوران رشد خود به عقب برگشته است. او در تلاش برای درک دخترش با متخصصان بسیاری در زمینة رشد و علوم اعصاب گفتگو کرده است. حاصل این فرآیند انیمیشنی دربارة هیجان‌ها و حافظه است.

هنگام تماشای فیلم مدام از خودم می‌پرسیدم «این هنر است یا علم؟» کاملاً تحت تأثیر انیمیشن قرار گرفته بودم. شکل‌ها، فرم‌ها، رنگ‌ها، شخصیت‌ها و صداها چشمم را نوازش می‌داد و قلبم را سرشار می‌کرد. پنج شخصیت اصلی این انیمیش بیانگر پنج هیجان اصلی بودند (و این کاملاً علمی است). شادی با انرژی بی‌پایانش نیرو می‌بخشد. غم کوچک، پژمرده و بی‌رمق است. خشم کوتاه و جوشی و قرمز است. ترس دراز و نحیف است. و نفرت … البته شخصیت نفرت به اندازة کافی تعریف نشده بود. با این حال، نمادسازی شخصیت‌ها عالی بود. سازندگان این انیمیشن کارشان را در نمایش این هیجان‌ها، چه به لحاظ دیداری و چه به لحاظ شنیداری، عالی انجام داده‌اند.

به عنوان فرم هنری، فیلم به نظر آشفته می‌رسد. اتفاق‌های زیادی در آن می‌افتد. رویدادها بین دختر ۱۱ ساله و تمام این شخصیت‌ها که در سرش می‌چرخند جابجا می‌شود. اما شاید نکتة جالب فیلم همین باشد: آشوبِ طبیعی. در هر حال، حافظة درازمدت دختر به صورت گوی‌های کوچک و سفتی نشان داده شده که در ستون‌های کامپیوتری قرار گرفته‌اند. هرچند این استعارة بدی برای مغز نیست اما چشم مرا نگرفت. همچنین، یک مقر فرماندهی وجود دارد که نمادش ساختمان شیشه‌ای بزرگ و شبیه به سفینة فضایی است که از بیرون به باقی آشوب‌ها نگاه می‌کند. صحنه را می‌شد ساده‌تر و جمع و جورتر نشان داد. به طور کلی، بچگانه، در هم و بر هم و آشفته به نظر می‌رسد. اما، مجدداً شاید از قصد اینطور نشان داده‌اند.

زمانی واقعاً ارزش فیلم دستم آمد که به ویدیوهای اضافی نگاه کردم. این ویدیوها شامل قطعه‌های انیمیشن جذابی بود که یکی از آنها درون‌مایة دختر-پسر داشت. با کارگردان و پویاگران مصاحبه شده و آنها فرآیند خلاقانة خود را شرح دادند. از این بخش بسیار خوشم آمد. همان‌طور که پیشتر گفتم، کارگردان به دنبال درک رفتارهای دختر خودش بوده و با متخصصین بسیاری صحبت کرده است. پویاگران مشکلات نمادسازی از هیجان‌ها را در قالب کارتونی شرح دادند، برای مثال انتخاب رنگ‌ها، شکل‌ها و صداها. ویدیوهای اضافی، دشواری‌های ساخت خط داستانی منسجم را که تمام این بخش‌های مجزا را در بر بگیرد، توضیح دادند. بازبینی‌های مکرر، رفت و برگشت‌های فراوان، بارها شروع کردن از صفر و کار گروهی عالی همگی دست به دست هم داد تا محصول نهایی تر و تمیز از آب درآید. پس از مشاهدة داستان تولید فیلم، توانستم آن را بهتر درک کنم و پیام و حتی محدودیت‌هایش را بهتر بفهمم. اینها مرا مجذوب کرد و فهمیدم که انتقاد کردن بسیار آسان‌تر از خلق کردن است.

اما شاید جالب‌ترین بخش ماجرا شنیدن از زبان بازیگران بود که خود را با شخصیت‌ها، مثلاً شادی و غم، مقایسه می‌کردند. زنان بزرگسال بسیار موفقی مانند ایمی پولر در نقش شادی و فیلیس اسمیت در نقش غم، دربارة خودشان، احساسات درونی‌شان، تردیدهایشان، رؤیاهایشان و پشتکارشان صحبت کردند. وقتی به دوران نوجوانی خودم به عنوان یک دختر نگاه می‌کنم می‌بینم چقدر دلم می‌خواست کسی این‌طور با من صحبت کند، کسی که بزرگ شده باشد و همه‌چیز را برایم آسان جلوه دهد. آنها هم شک داشتند؟ ترس داشتند؟ مشکل و مانع داشتند؟ بعد از این ویدیو توانستم فیلم را از زاویة دیگری ببینم، نه به عنوان هنر و نه به عنوان علم، بلکه به عنوان محلی برای بحث –ابزاری عالی برای مادر و دختر، پدر و دختر، درمانگر و نوجوان تا تماشا کنند و درباره‌اش به صحبت بنشینند.

نوشته Inside out : منبعی خوب برای والدین، معلمان و درمانگران اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.

بینش­هایی درباره غم و چندگانگی خود

برای بیست سال، شرکت انیمیشن‌سازی PIXAR فیلم‌هایی ساخته که به لحاظ تکنیکی درخشان، از نظر زیبایی‌شناختی جسورانه، و از نظر روان‌شناختی آموزنده هستند. این استودیو مجدداً این کار را در تابستان امسال با شاهکار خود، inside out، انجام داده است. برای مطالعه تحلیل inside out با روان حامی همراه باشید.

اولین نکته درباره تحلیل inside out این است که هیچ استودیوی دیگری نمی‌توانست از پس ایده‌ای تا این حد روان‌شناختی و آموزشی برآید –«بیایید کارتونی بسازیم که جنبه‌های مختلف کارکرد مغز در زمینة هیجان، حافظه و هویت را نشان دهد.» شبیه به ایده‌ای است که در کنفرانسی دربارة آموزش روانشناسی شکل گرفته باشد. می‌توان تصور کرد که محصول چنین برنامه‌ای یک ویدیو خسته‌کننده باشد که معلمان برای گذراندن وقت دانش‌آموزان بی‌انگیزه استفاده کنند. اما inside out جریان سرگرم‌کنندة خود را حفظ کرده و حتی در طول مسیر بینش‌هایی را هم به دست می‌دهد –انسان‌ها بخش‌های مختلفی درون خود دارند و این بخش‌های مختلف همیشه انگیزه‌های یکسانی ندارند. این ایده در تاریخ روانشناسی به شکل‌های مختلف مطرح شده است.

پژوهش‌های جدید بر روی مغز نشان داده که ما برای هر یک از هیجان‌های اصلی خود سیستم‌های مغزی مجزایی داریم؛ هرچند این سیستم‌ها با هم تعامل دارند، یک هیجان می‌تواند در موقعیت خاصی غلبه پیدا کند (مثلاً خشم در یک دعوا). رویکرد پرطرفدار جدیدی در رواندرمانی به نام سیستم­های درونی خانواده بر این باور است که هر کس بخش‌های مختلفی در خود دارد و زمانی که یکی از این بخش‌ها از باقی «خود» جدا شود مشکل ایجاد خواهد شد. من بیشتر به نظریة کلاسیک کارل یونگ متمایل هستم که معتقد است درون هر یک از ما انواع کهن‌الگوها یا «کاراکترها» هست که برای تأثیرگذاری بر زندگی روزمرة ما با هم رقابت می‌کنند.

در inside out مشاهدة شخصیت‌های هیجانی شادی، غم، خشم، نفرت و ترس که در ذهن دختر ۱۰ ساله‌ای به نام رایلی با هم تعامل می‌کنند ایدة «چندگانگی خود» را موجه جلوه می‌دهد. با کمی تأمل، کیست که نتواند تجربه‌ای شخصی از تعارض بین نداها و تکانه‌های درونی متفاوت را در مواجهه با موقعیت‌های بین‌فردی پیچیده یا انتخابی دشوار به یاد آورد؟ فیلم این ایده را گرفته و در مسیری جذاب، هیجان‌برانگیز و تأثیرگذار به پیش می‌برد.

علی‌رغم این تصور عامیانه، چندبعدی بودن خود (self) برای بسیاری (از جمله برخی روانشناسان) موضوعی بحث‌برانگیز است. ما دوست داریم به مفهومی از هویت شخصی بچسبیم که با آن احساس کنیم خودِ واحد و منسجمی داریم که کاملاً قابل شناخت و مسئول تمام رفتارهای ماست. با این حال، در نهایت تجربة زندگی روزمره از این مفهوم حمایت نمی‌کند.

احساس مبهمی را در نظر بگیرید که وقتی می‌شنوید مردی متعهد و مهربان به همسرش خیانت کرده به شما دست می‌دهد. ما سعی می‌کنیم این مشکل را با تغییر ارزیابی خود از آن شخص حل کنیم («آدم مزخرفیه») اما اگر او را خوب بشناسیم و هزاران رفتار عاشقانه‌اش را به یاد بیاوریم چه؟ شاید از خودمان بپرسیم «شخصیت واقعی این مرد کیست (همسر خائن یا همسر عاشق)؟» همین‌طور از خود می‌پرسیم «رایلی واقعی کیست (دختر شاد و سرزنده یا نوجوان زودرنج فراری)؟» پاسخ inside out این است: «هر دو». این پاسخ برای هر کسی که با فیلم ارتباط برقرار کرده بدیهی است، اما برای آن دسته از ما که پاسخی واحد و یکدست می‌خواهند اذیت‌کننده است.

نمایش بین شخصیت‌های درون سر رایلی در مقایسه با نگاه یونگی به کهن‌‌الگوهای متنوعی که در حماسه‌ای شکسپیری تعامل می‌کنند، ساده شده است. در تحلیل inside out تنها ۵ شخصیت درونی وجود دارد، و کنش‌های اصلی تنها بین دوتا از آنها، یعنی شادی و غم، رخ می‌دهد. این ساده‌سازی را می‌توان به راحتی توجیه کرد. هرچه باشد این فیلمی برای کودکان است. با این حال inside out با نشان دادن اهمیت غم، دست کم در یک مورد مفروضه‌های عامه را به چالش می‌کشد.

در شروع فیلم شرایط بسیار امن (دیزنی‌طور!) است. شادی مسئولیت ادارة امور را بر عهده دارد. سایر هیجان‌ها هم نقش ایفا می‌کنند، اما کار شادی این است که نگذارد آنها قدرت زیادی پیدا کنند. در واقع کمال مطلوب شادی این است که سایر هیجان‌ها به شکل مناسبی خنثی باشند؛ تا حد خوبی بقیة هیجان‌ها با این فرض همراهی می‌کنند. تهدید وضعیت موجود ولوله‌ای به پا می‌کند، اما مثل سایر فیلم‌های کودکان در بازار، انتظار داریم در آخر، شادی تسلطش را بر دنیا تثبیت کند.

inside out جهش رشدی رایلی را که در آن هیچ راه بازگشتی نیست نشان می‌دهد. اگر با خود روراست باشیم (و فیلم هم با ما روراست است) جهش از ابهام سادة کودکی به فرآیند دشوار تشکیل هویت در نوجوانی به ذاته دردناک است. در کودکی رایلی غم هیجانی نادر بود که در لحظاتی کوتاه و پیش از آنکه دوباره شادیِ پرتوان اوضاع را درست کند رخ می‌داد.

در زندگی باید برای برخی چیزها سوگواری کرد، مثل از دست دادن دوستان قدیمی و معصومیت کودکی. رشد تنها از خلال این تجربیات دشوار حاصل می‌شود، و تنها غم است که می‌تواند این خرد را برای رایلی به ارمغان بیاورد.

آنچه در خصوص پایان inside out تکان دهنده است این است که غم نه تنها بخشی از خود (Self)، بلکه گاهی به­‌جای خود (self) است. در زندگی باید برای برخی چیزها سوگواری کرد، مثل از دست دادن دوستان قدیمی و معصومیت کودکی. رشد تنها از خلال این تجربیات دشوار حاصل می‌شود، و تنها غم است که می‌تواند این خرد را برای رایلی به ارمغان بیاورد. شاید این بینش سراسر تازه نباشد، اما چیزی نیست که در بیشتر شاهکارهای تابستانی پیدا کنید. البته به جز فیلم‌های PIXAR.

عنوان: تحلیل inside out: کاویدن عمق وجود؛ بینش­هایی دربارة غم و چندگانگی خود

مترجم: پیوند جلالی، دانشجوی کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی

منبع:

psychologytoday.com/blog/movies-and-the-mind/201509/inside-out-goes-deep-insid.

یک راه ساده و آسان برای اطلاع از مطالب جدید سایت و ارتباط با ما کانال تلگرام ماست. در تلگرام ravanhami@ با ما همراه باشید.

نوشته تحلیل inside out: کاویدن عمق وجود و تحلیل هیجان‌های اصلی انسان اولین بار در روان حامی. پدیدار شد.